ถอดนโยบาย “เรียนฟรี” อะไรฟรีจริง และครอบครัวไทยยังต้องจ่ายอะไรเพิ่ม?

นโยบาย “เรียนฟรี 15 ปี” ของไทย ถูกใช้เป็นกลไกสำคัญในการขยายโอกาสทางการศึกษา โดยครอบคลุมตั้งแต่ระดับอนุบาลจนถึงมัธยมศึกษาตอนปลาย หรือระดับประกาศนียบัตรวิชาชีพ (ปวช.) ปี 3 ผ่านการอุดหนุนงบประมาณแบบรายหัวให้กับสถานศึกษา เพื่อช่วยลดภาระค่าใช้จ่ายของผู้ปกครอง

อย่างไรก็ตาม แม้รัฐจะสนับสนุนค่าใช้จ่ายพื้นฐานหลายรายการ แต่ในทางปฏิบัติ ผู้ปกครองจำนวนมากยังต้องแบกรับ “ค่าใช้จ่ายแฝง” เพิ่มเติมในแต่ละปีการศึกษา โดยข้อมูลจากกองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) ระบุว่า ครัวเรือนไทยยังมีภาระค่าใช้จ่ายด้านการศึกษาเฉลี่ยประมาณ 9,420 บาทต่อคนต่อปี

สิ่งที่ “ฟรีจริง” ภายใต้นโยบายเรียนฟรี

ข้อมูลจากสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ระบุว่า งบเรียนฟรี 15 ปี ครอบคลุม 5 รายการหลัก ได้แก่

• ค่าจัดการเรียนการสอน
• ค่าหนังสือเรียน
• ค่าอุปกรณ์การเรียน
• ค่าเครื่องแบบนักเรียน
• ค่ากิจกรรมพัฒนาคุณภาพผู้เรียน

ในส่วนของ “ค่าจัดการเรียนการสอน” รัฐสนับสนุนงบประมาณรายหัวแตกต่างกันตามระดับชั้น เช่น ระดับอนุบาลประมาณ 1,836 บาทต่อปี ระดับประถมศึกษา 2,052 บาทต่อปี มัธยมศึกษาตอนต้น 3,780 บาทต่อปี และมัธยมศึกษาตอนปลายประมาณ 4,104 บาทต่อปี

ขณะที่ “ค่าหนังสือเรียน” ครอบคลุม 8 กลุ่มสาระหลัก โดยระดับประถมศึกษาได้รับงบประมาณเฉลี่ยประมาณ 650–890 บาทต่อปี และระดับมัธยมต้นประมาณ 808–996 บาทต่อปี

นอกจากนี้ รัฐยังสนับสนุนค่าอุปกรณ์และค่าเครื่องแบบนักเรียนในรูปแบบเงินช่วยเหลือ เช่น ระดับประถมศึกษาได้รับค่าอุปกรณ์ประมาณ 440 บาทต่อปี และค่าเครื่องแบบประมาณ 400 บาทต่อปี

สำหรับกิจกรรมพัฒนาคุณภาพผู้เรียน เช่น ลูกเสือ เนตรนารี หรือทัศนศึกษา ระดับประถมศึกษาได้รับงบประมาณประมาณ 518 บาทต่อปี และระดับมัธยมปลายประมาณ 1,026 บาทต่อปี

ค่าใช้จ่ายแฝงที่ยังเกิดขึ้นจริงในห้องเรียน

แม้ค่าเทอมพื้นฐานจะได้รับการสนับสนุนจากรัฐ แต่ต้นทุนการศึกษาในชีวิตจริงยังมีอีกหลายส่วนที่ไม่ได้อยู่ในระบบอุดหนุนโดยตรง

ข้อมูลจาก กสศ. ระบุว่า ค่าใช้จ่ายแฝงสูงสุดคือ “ค่าเดินทาง” เฉลี่ยประมาณ 2,682 บาทต่อปี คิดเป็นสัดส่วนกว่า 28% ของค่าใช้จ่ายทั้งหมด โดยเฉพาะนักเรียนในพื้นที่ชนบทหรือพื้นที่ห่างไกลที่ต้องเดินทางหลายต่อ

รองลงมาคือ “ค่าอาหารเช้า” เฉลี่ยประมาณ 2,574 บาทต่อปี เนื่องจากโครงการอาหารกลางวันของภาครัฐครอบคลุมเฉพาะมื้อกลางวัน ทำให้ผู้ปกครองยังต้องรับภาระค่าอาหารก่อนเข้าเรียนเอง

อีกส่วนที่พบต่อเนื่องคือ “ค่าบำรุงหรือค่าเรียนเพิ่มเติม” เช่น ห้องเรียนพิเศษ ครูต่างชาติ กิจกรรมเสริม หรือโครงการเฉพาะทาง เฉลี่ยประมาณ 2,708 บาทต่อปี

นอกจากนี้ยังมีค่าใช้จ่ายอื่น ๆ เช่น

• ค่าเครื่องแบบเพิ่มเติม เช่น ชุดกีฬา ชุดกิจกรรม หรือค่าปักชื่อ
• ค่าอุปกรณ์เสริม เช่น สมุด อุปกรณ์ศิลปะ และวัสดุการเรียนเฉพาะวิชา
• ค่าทัศนศึกษาและกิจกรรมพิเศษ
• ค่าอินเทอร์เน็ตและอุปกรณ์ดิจิทัลในบางโรงเรียน

ภาระที่ต่างกันตามประเภทโรงเรียน

ข้อมูลจากหอการค้าไทยและศูนย์พยากรณ์เศรษฐกิจและธุรกิจ ระบุว่า ผู้ปกครองจำนวนมากยังมีภาระ “ค่าบำรุงการศึกษา” เพิ่มเติมประมาณ 1,000–5,000 บาทต่อภาคเรียน โดยเฉพาะโรงเรียนขนาดใหญ่ โรงเรียนสาธิต และโรงเรียนเอกชนบางแห่ง

ในปี 2569 หลายครอบครัวยังเผชิญต้นทุนการศึกษาที่เพิ่มขึ้นตามภาวะค่าครองชีพ ทั้งค่าเดินทาง ค่าอาหาร และอุปกรณ์การเรียน ขณะที่งบอุดหนุนบางรายการยังไม่ได้ปรับเพิ่มในอัตราเดียวกับเงินเฟ้อ

“เรียนฟรี” ยังช่วยลดภาระ แต่ไม่ครอบคลุมทุกต้นทุนชีวิต

นโยบายเรียนฟรี 15 ปี ยังมีบทบาทสำคัญในการลดภาระค่าใช้จ่ายพื้นฐาน และช่วยให้เด็กจำนวนมากสามารถอยู่ในระบบการศึกษาได้ต่อเนื่อง

แต่ในอีกด้านหนึ่ง ค่าใช้จ่ายแฝงที่เกิดขึ้นจริงในชีวิตประจำวันยังกลายเป็นภาระของหลายครอบครัว โดยเฉพาะครัวเรือนรายได้น้อยที่ต้องรับมือกับต้นทุนการศึกษาในช่วงเปิดภาคเรียนพร้อมกับค่าครองชีพด้านอื่น

เมื่อการศึกษาไม่ได้มีเพียงค่าเทอม แต่รวมถึงค่าเดินทาง อาหาร อุปกรณ์ และกิจกรรมต่าง ๆ ทำให้คำว่า “เรียนฟรี” ในมุมของผู้ปกครองจำนวนไม่น้อย ยังหมายถึง “ฟรีบางส่วน” มากกว่าการไม่มีค่าใช้จ่ายทั้งหมด