รู้จัก “Leisure guilt” ความรู้สึกไร้ค่าเวลาปล่อยให้ตัวเอง “ว่าง”

กลายเป็นปัญหาที่หลายคนเคยพบเจอ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเริ่มทำงานที่ใหม่ การที่เห็นใครต่อใครกำลังยุ่งวุ่นวาย ในขณะที่ตัวเองกำลังพยายามเรียนรู้อย่างช้า ๆ กลับให้ความรู้สึกว่าตัวเองยังทำได้ไม่ดี หรือแม้กระทั่งในกรณีที่ทำงานมานานแล้ว แต่ยังรู้สึกผิดทุกครั้งที่นั่งว่าง แม้จะเพียงหลักนาที จริง ๆ แล้วความรู้สึกนี้คืออะไร แล้วจะจัดการอย่างไรดี? 

หลายคนอาจเคยมีความรู้สึกไม่สบายใจ รู้สึกผิด เกิดขึ้นเมื่อใช้เวลาว่างของตนเอง เช่น เวลาหลังเลิกงาน หรือวันหยุด เพื่อพักผ่อนโดยการนอนเฉย ๆ ไถโทรศัพท์เล่น หรือ ดูซีรี่ส์ โดยไม่ได้ทำงาน พัฒนาตนเอง หรือสร้างผลงานอะไรที่เป็นรูปธรรม ความรู้สึกเช่นนี้เกิดขึ้นได้และไม่ใช่เรื่องแปลกอย่างใด โดยเฉพาะอย่างยิ่งในยุคปัจจุบันที่ “เวลา” ถูกให้ความสำคัญอย่างมาก ความรู้สึกเช่นนี้ทางจิตวิทยาเรียกว่า “leisure guilt” หรือ ความรู้สึกผิดจากการใช้เวลาว่าง

Leisure guilt คือ ภาวะทางอารมณ์ที่บุคคลรู้สึกผิด เครียด หรือรู้สึกแย่ต่อตนเองเนื่องจากการใช้เวลาพักผ่อน แทนที่จะใช้เวลาไปกับกิจกรรมที่ถูกมองว่า “มีประโยชน์” เช่น ทำงาน หรือ พัฒนาตนเอง งานวิจัยทางจิตวิทยาชี้ให้เห็นว่าสาเหตุที่เรามักมีความรู้สึกผิดเกิดขึ้นเมื่อปล่อยเวลาว่างผ่านไปโดยไม่สร้างประโยชน์อะไร มาจาก ค่านิยมเรื่องเวลาในสังคมสมัยใหม่ที่ผู้คนเริ่มมองว่า “เวลา” เป็นทรัพยากรที่ขาดแคลนและมีคุณค่า เมื่อเวลาถูกมองว่าเป็นทรัพยากรที่ต้องใช้ให้คุ้มค่า เราจึงเกิดแรงกดดันต่อตนเองให้ต้องทำงานมากขึ้นในเวลาชีวิตที่น้อยลง 

ดังนั้นผลที่ตามมาคือ ผู้คนมีแนวโน้มลดการใช้เวลาว่าง และรู้สึกไม่สบายใจเมื่อไม่ได้ใช้เวลาอันมีคุณค่าไปกับสิ่งที่ “ก่อให้เกิดประโยชน์” และในอีกด้านหนึ่ง leisure guilt อาจเกิดขึ้นได้จากความเชื่อที่ฝังลึกว่า เราต้อง “สร้างผลงาน” เพื่อแลกกับการมีคุณค่า แนวคิดนี้เรียกว่า conditional self-worth หรือ “คุณค่าตนเองแบบมีเงื่อนไข” กล่าวคือ เราจะรู้สึกว่าตัวเองมีคุณค่า ก็ต่อเมื่อได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ เช่น ทำงาน เมื่อคุณค่าของตัวเองถูกผูกติดกับสิ่งนี้ ในวันที่เราได้ทำงาน เราอาจรู้สึกภาคภูมิใจและมีคุณค่า แต่ในวันหรือเวลาที่เราพักผ่อนและไม่ได้ทำงาน เราอาจจะมีความรู้สึกผิดตามมา เพราะไม่สามารถทำตามเงื่อนไข (ทำงาน) เพื่อรู้สึกถึงคุณค่าของตัวเอง

หากรู้สึกมีคุณค่าแค่ในเวลางาน เชื่อมโยงคุณค่าของตัวเองกับงานมากเกินไปทำอย่างไรดี?

การแยกความเชื่อมโยงระหว่างคุณค่าของตนเองกับงานเป็นกระบวนการที่ต้องใช้เวลา การเตือนตัวเองว่า การดูแลสุขภาพจิตไม่ใช่ความขี้เกียจ แต่เป็นความรับผิดชอบต่อชีวิตของตัวเอง คือ ก้าวสำคัญของการจัดการความสัมพันธ์ระหว่าง “งาน” กับ “คุณค่าในตัวเอง” นักจิตวิทยาหลายคนเน้นย้ำว่า คุณค่าของคนเราไม่ใช่สิ่งที่ต้องได้รับอนุญาตจากใคร หรือได้มาจากการทำงานหนักเท่านั้น เรามีคุณค่าเพียงเพราะเราเป็นมนุษย์ และมีตัวตนอยู่ตรงนี้ การแยกคุณค่าของตัวเองออกจากงาน ไม่ได้หมายถึงการไม่รับผิดชอบหรือไม่พัฒนาตนเอง แต่คือ การไม่ปล่อยให้งานเป็นตัวตัดสินว่าเราสมควรได้รับความเคารพ ความรัก และความสุข

จะกลับมาโฟกัสความสุขในส่วนอื่น ๆ อย่างไรได้บ้าง?

 1.นิยามคำว่า “ขยัน” ใหม่  เพราะ ความขยันไม่ใช่การทำงานไม่หยุด แต่คือการบริหารพลังงานให้สมดุล ซึ่งรวมถึงการพักผ่อนด้วยเพื่อช่วยเพิ่มสมาธิ ความคิดสร้างสรรค์ และฟื้นฟูอารมณ์

 2.ให้ความเมตตาต่อตัวเอง หากจะตำหนิตัวเองในขณะพักหรือทำกิจกรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกับงาน ลองถามตัวเองว่า หากเป็นเพื่อน เราจะพูดกับเขาอย่างไร แล้วลองใช้ถ้อยคำนั้นกับตัวเอง 

 3.ให้คุณค่ากับการพักและเพิ่มการพักลงไปในตารางชีวิต  เพราะการพักไม่ใช่รางวัล แต่เป็นความต้องการพื้นฐาน ลองจัดเวลาพักไว้ในตารางเหมือนงานอื่น ๆ เพื่อช่วยย้ำให้เห็นว่าการพักคือส่วนที่สำคัญอย่างหนึ่งต่อชีวิตประจำวัน จากนั้นลองบันทึกช่วงเวลาที่ได้พักและผลลัพธ์ที่ดีที่เกิดขึ้น เพื่อสร้างความรู้สึกเชิงบวกกับการพัก หรือการได้ทำกิจกรรมที่สร้างความสุขที่ไม่เกี่ยวข้องกับงาน

หากสนใจปรึกษาจิตแพทย์และนักจิตวิทยาคลินิก ติดต่อได้ที่

Me Center คริสตัล ดีไซน์ เซนเตอร์ (CDC) ชั้น 2 

โทร 085-355-2255

Me Center ศูนย์สมองและสุขภาพจิต ชั้น 8 โรงพยาบาลอินทรารัตน์ 

โทร 02-481-5555 ต่อ 8300

Me Center สาขาอโศก ชั้น 20 อาคาร 253 อโศก

Line Official: @mecenter (https://lin.ee/mCheDsu)