คอร์รัปชันมีกี่ประเภท? เจาะลึก 3 รูปแบบทุจริตที่แฝงอยู่ในไทย

คอร์รัปชัน ปัญหาเชิงโครงสร้างของไทย

หน่วยงานด้านต่อต้านการทุจริตและงานวิชาการหลายแห่งมองตรงกันว่า ปัญหาคอร์รัปชันในไทยมีลักษณะเป็น “ปัญหาเชิงโครงสร้าง” ที่ฝังอยู่ในหลายระดับของสังคม

ตั้งแต่การใช้อำนาจในระบบราชการ การเมืองท้องถิ่น ไปจนถึงโครงการขนาดใหญ่ของรัฐ

ปัจจัยที่มักถูกพูดถึง คือ ระบบอุปถัมภ์ การตอบแทนผลประโยชน์ทางการเมือง การใช้อำนาจเอื้อพวกพ้อง รวมถึงการทุจริตในกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างและสัมปทานต่าง ๆ

ประเภทที่ 1 “คอร์รัปชันขนาดเล็ก” การจ่ายใต้โต๊ะในชีวิตประจำวัน

คอร์รัปชันขนาดเล็ก หรือ Petty Corruption คือ การที่เจ้าหน้าที่รัฐเรียกรับเงินหรือผลประโยชน์เล็กน้อย เพื่อแลกกับการอำนวยความสะดวกบางอย่าง

เช่น

• จ่ายเงินเพื่อให้เอกสารออกเร็วขึ้น
• จ่ายเพื่อหลีกเลี่ยงการถูกจับปรับ
• จ่ายเพื่อให้ผ่านขั้นตอนราชการบางอย่าง

แม้เงินที่เกี่ยวข้องอาจไม่สูง แต่สิ่งที่น่ากังวล คือ การทำให้ประชาชนค่อย ๆ เคยชินกับ “การจ่ายใต้โต๊ะ” จนกลายเป็นเรื่องปกติ

นักวิชาการด้านธรรมาภิบาลมองว่า คอร์รัปชันประเภทนี้ทำลายหลักนิติธรรม และลดความเชื่อมั่นต่อระบบราชการในระยะยาว

ประเภทที่ 2 “คอร์รัปชันขนาดใหญ่” เกมผลประโยชน์ระดับนโยบาย

คอร์รัปชันขนาดใหญ่ หรือ Grand Corruption มักเกี่ยวข้องกับผู้มีอำนาจระดับสูง นักการเมือง หรือผู้บริหารหน่วยงานรัฐ

ลักษณะสำคัญ คือ การใช้อำนาจในการกำหนดนโยบาย งบประมาณ หรือโครงการ เพื่อเอื้อประโยชน์ให้กลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง แลกกับผลตอบแทนมหาศาล

ตัวอย่างที่มักถูกยกขึ้นพูดถึง เช่น

• การล็อกสเปกจัดซื้อจัดจ้าง
• การเอื้อสัมปทานให้เอกชนบางราย
• การบิดเบือนนโยบายเพื่อผลประโยชน์ทางธุรกิจ
• การเรียกรับค่าคอมมิชชันจากโครงการรัฐ

คอร์รัปชันประเภทนี้มักสร้างความเสียหายสูง เพราะเกี่ยวข้องกับงบประมาณสาธารณะจำนวนมาก และอาจส่งผลต่อโครงสร้างเศรษฐกิจทั้งระบบ

หลายกรณีมีมูลค่าความเสียหายตั้งแต่หลักล้านไปจนถึงหลายหมื่นล้านบาท

ประเภทที่ 3 “การให้ของขวัญ” พื้นที่สีเทาที่หลายคนมองข้าม

อีกประเภทที่ถูกพูดถึงมากขึ้นในช่วงหลายปีหลัง คือ “Gift Corruption” หรือการให้ของขวัญ ผลประโยชน์ หรือการเลี้ยงรับรอง เพื่อสร้างความสัมพันธ์กับเจ้าหน้าที่รัฐ

แม้บางครั้งจะถูกมองว่าเป็นเรื่องมารยาททางสังคม แต่ในมุมต่อต้านคอร์รัปชัน สิ่งเหล่านี้อาจนำไปสู่ “ผลประโยชน์ทับซ้อน” ได้

ตัวอย่าง เช่น

• การมอบของขวัญราคาแพง
• การเลี้ยงรับรองพิเศษ
• การพาเดินทางดูงาน
• การให้สิทธิประโยชน์ส่วนตัว

สิ่งเหล่านี้อาจทำให้การตัดสินใจของเจ้าหน้าที่รัฐเอนเอียงไปในทางที่เป็นคุณต่อผู้ให้ มากกว่าผลประโยชน์สาธารณะ

จึงเป็นเหตุผลที่หลายหน่วยงานรัฐเริ่มใช้นโยบาย “No Gift Policy” งดรับของขวัญทุกชนิดจากการปฏิบัติหน้าที่

นอกจาก 3 ประเภท ยังมีการแบ่งแบบอื่นด้วย

ในแวดวงวิชาการไทย ยังมีการแบ่งประเภทคอร์รัปชันในมุมอื่นเพิ่มเติม เช่น

แบ่งตามผู้เกี่ยวข้อง

• คอร์รัปชันของนักการเมือง
• คอร์รัปชันในระบบราชการ
• คอร์รัปชันภาคเอกชน

แบ่งตามรูปแบบการทุจริต

• ทุจริตเชิงนโยบาย
• ทุจริตจัดซื้อจัดจ้าง
• ทุจริตจากการใช้อำนาจกำกับดูแล

แบ่งตามระดับการยอมรับของสังคม

• คอร์รัปชันสีดำ
• คอร์รัปชันสีเทา
• คอร์รัปชันสีขาว

ซึ่งสะท้อนว่า ปัญหาคอร์รัปชันไม่ได้มีรูปแบบเดียว และหลายครั้งอยู่ใน “พื้นที่คลุมเครือ” ที่สังคมอาจมองต่างกัน

ทำไมเรื่องนี้ยังเป็นโจทย์ใหญ่ของไทย

แม้ประเทศไทยจะมีหน่วยงานตรวจสอบ กฎหมาย และมาตรการต่อต้านการทุจริตเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง แต่ปัญหาคอร์รัปชันยังคงถูกมองว่าเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการพัฒนาประเทศ

ทั้งในด้านเศรษฐกิจ การลงทุน ความเชื่อมั่นของประชาชน และการแข่งขันในระดับนานาชาติ

นักวิชาการจำนวนมากมองว่า การแก้ปัญหาคอร์รัปชันไม่ใช่เพียงเรื่องของกฎหมาย แต่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมองค์กร ระบบอุปถัมภ์ ความโปร่งใส และการมีส่วนร่วมของประชาชนในการตรวจสอบอำนาจรัฐด้วย