วัคซีนป้องกันวัณโรค อาจช่วยลดความเสี่ยงอัลไซเมอร์

วัคซีน BCG (Bacillus Calmette-Guérin) ที่ใช้ป้องกันวัณโรคมาอย่างยาวนาน อาจมีบทบาทมากกว่าการป้องกันโรคติดเชื้อ เมื่อผลการศึกษานำร่องล่าสุดพบว่า วัคซีนชนิดนี้สามารถเปลี่ยนแปลงการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน และส่งผลต่อตัวบ่งชี้ทางชีวภาพ (Biomarkers) ที่เกี่ยวข้องกับโรคอัลไซเมอร์ อย่างไรก็ตาม นักวิจัยย้ำว่ายังเร็วเกินไปที่จะสรุปว่าวัคซีน BCG สามารถป้องกันหรือรักษาโรคอัลไซเมอร์ได้

วัคซีน BCG กับ ภูมิคุ้มกันที่ได้รับการฝึกฝน

ผลการศึกษาซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Communications Medicine พบว่า วัคซีน BCG สามารถกระตุ้นสิ่งที่เรียกว่า Trained Immunity หรือ "ภูมิคุ้มกันที่ได้รับการฝึกฝน" ซึ่งเป็นการปรับเปลี่ยนการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันโดยกำเนิดให้ทำงานได้มีประสิทธิภาพมากขึ้นในระยะยาว

นักวิจัยติดตามผู้เข้าร่วมเป็นเวลา 1 ปี และพบว่าหลังได้รับวัคซีน BCG ระบบภูมิคุ้มกันในน้ำไขสันหลังมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง สะท้อนว่าภูมิคุ้มกันอาจมีบทบาทต่อกระบวนการที่เกิดขึ้นภายในสมอง

พบการเปลี่ยนแปลงของตัวบ่งชี้โรคอัลไซเมอร์

ในผู้เข้าร่วมที่ยังไม่มีพยาธิสภาพของโรคอัลไซเมอร์ตั้งแต่เริ่มต้น นักวิจัยพบว่า

• ระดับโปรตีนอะไมลอยด์เบตา (Amyloid-beta) ในน้ำไขสันหลังลดลง
• ระดับอะไมลอยด์ในเลือดเพิ่มขึ้น

ผลดังกล่าวอาจสะท้อนว่าร่างกายสามารถกำจัดโปรตีนอะไมลอยด์ออกจากสมองได้ดีขึ้น อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่พบในผู้ที่มีพยาธิสภาพของโรคอัลไซเมอร์อยู่แล้ว ทำให้นักวิจัยตั้งข้อสังเกตว่า การให้วัคซีนอาจให้ประโยชน์มากกว่าในช่วงก่อนที่โรคจะเริ่มดำเนินไป

ทำไมระบบภูมิคุ้มกันจึงเกี่ยวข้องกับอัลไซเมอร์

ปัจจุบัน นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าโรคอัลไซเมอร์ไม่ได้เกิดจากการสะสมของโปรตีนอะไมลอยด์และเทา (Tau) เพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับ

• การเสื่อมของระบบภูมิคุ้มกันตามวัย
• ความผิดปกติของการกำจัดของเสียในสมอง
• การอักเสบเรื้อรังของระบบประสาท

ด้วยเหตุนี้ การปรับสมดุลของระบบภูมิคุ้มกันจึงกลายเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่ได้รับความสนใจในการป้องกันโรคอัลไซเมอร์

นอกจากนี้ ยังมีงานวิจัยก่อนหน้านี้ที่พบความเชื่อมโยงระหว่างการได้รับวัคซีนบางชนิด เช่น วัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนปอดอักเสบ และวัคซีนงูสวัด กับการลดความเสี่ยงของภาวะสมองเสื่อม แม้จะยังไม่สามารถยืนยันความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลได้

การศึกษานี้ทำอย่างไร

การทดลองเป็นการศึกษานำร่องแบบเปิด (Open-label) ที่ศูนย์วิจัยแห่งเดียวในสหรัฐอเมริกา มีผู้เข้าร่วมอายุ 55 ปีขึ้นไป โดยแบ่งเป็นผู้ที่ยังไม่มีพยาธิสภาพของโรคอัลไซเมอร์ และผู้ที่มีภาวะบกพร่องทางสติปัญญาระยะเริ่มต้นหรือโรคอัลไซเมอร์ระยะต้น

ผู้เข้าร่วมได้รับวัคซีน BCG จำนวน 2 เข็ม ห่างกัน 1 เดือน และติดตามผลเป็นเวลา 1 ปี

ผลด้านความปลอดภัยพบเพียงอาการอักเสบเล็กน้อยบริเวณที่ฉีดในผู้เข้าร่วม 1 ราย และไม่พบผลข้างเคียงรุนแรงจากวัคซีน

ยังไม่ใช่วัคซีนป้องกันอัลไซเมอร์

แม้ผลลัพธ์จะน่าสนใจ แต่นักวิจัยเน้นว่า การศึกษานี้มีข้อจำกัดหลายประการ ได้แก่

• เป็นการศึกษานำร่อง
• มีจำนวนผู้เข้าร่วมน้อย
• ไม่มีการสุ่มเปรียบเทียบกับกลุ่มควบคุม
• ติดตามผลเพียง 1 ปี

ดังนั้น ผลที่ได้จึงเป็นเพียงหลักฐานเบื้องต้นที่แสดงให้เห็นว่า BCG อาจส่งผลต่อกลไกทางชีวภาพที่เกี่ยวข้องกับโรคอัลไซเมอร์ ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าวัคซีนช่วยป้องกัน ชะลอ หรือรักษาโรคได้

ก้าวต่อไปของงานวิจัย

ขณะนี้ นักวิจัยกำลังผลักดันการทดลองแบบสุ่มที่มีกลุ่มควบคุม (Randomized Controlled Trial) ในผู้สูงอายุจำนวนมาก เพื่อประเมินว่า วัคซีน BCG สามารถลดความเสี่ยงของการเสื่อมถอยทางสติปัญญาหรือโรคอัลไซเมอร์ได้จริงหรือไม่ รวมถึงระบุว่าผู้สูงอายุกลุ่มใดจะได้รับประโยชน์มากที่สุด

หากผลการศึกษาในอนาคตยืนยันประสิทธิภาพได้ วัคซีน BCG ซึ่งเป็นวัคซีนที่ใช้กันมายาวนานและมีข้อมูลด้านความปลอดภัยจำนวนมาก อาจกลายเป็นอีกหนึ่งแนวทางในการป้องกันโรคอัลไซเมอร์ในอนาคต

ข้อควรรู้: ปัจจุบันยังไม่มีคำแนะนำให้ฉีดวัคซีน BCG เพื่อป้องกันโรคอัลไซเมอร์ การใช้วัคซีนยังคงเป็นไปตามข้อบ่งชี้ทางการแพทย์ และจำเป็นต้องรอผลการศึกษาทางคลินิกขนาดใหญ่เพิ่มเติมก่อนนำมาใช้ในทางปฏิบัติ