ที่ดินวัด ใครเป็นเจ้าของ? เปิดข้อกม. “เจ้าอาวาส” มีสิทธิจัดการอย่างไร ?

เจ้าอาวาสเป็นเจ้าของที่ดินวัด หรือเป็นเพียงผู้ดูแล?

คำตอบที่ถูกต้องตามกฎหมายคือ "ที่ดินของวัดเป็นของวัด ไม่ใช่ของเจ้าอาวาส"

เนื่องจากตามกฎหมายไทย วัดมีสถานะเป็น "นิติบุคคล" (ตาม พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505) วัดจึงสามารถถือครองกรรมสิทธิ์ในทรัพย์สินและที่ดินได้ด้วยตนเอง ไม่ใช่ทรัพย์สินส่วนตัวของพระสงฆ์รูปใดรูปหนึ่ง

บทบาทที่แท้จริงของเจ้าอาวาส

ผู้แทนวัด: เวลาทำนิติกรรมหรือกิจการใด ๆ ของวัด เจ้าอาวาสจะทำหน้าที่ในฐานะ "ผู้แทนของนิติบุคคล" เท่านั้น

ผู้ดูแลและบำรุงรักษา: มีหน้าที่ดูแล จัดการ และบำรุงรักษาทรัพย์สินของวัดให้เรียบร้อย

ไม่มีสิทธิขายหรือโอนเองตามใจชอบ: การจะขาย โอน หรือจัดประโยชน์เกี่ยวกับที่ดินวัด ต้องปฏิบัติตามกฎหมายและเกณฑ์ที่กำหนด

 รู้หรือไม่? วัดจะซื้อที่ดิน ไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องมีขั้นตอนตามกฎหมาย

การที่วัดจะซื้อที่ดินไม่ได้ตามใจ ต้องทำตาม หลักเกณฑ์สำคัญตามกฎหมาย ดังนี้

1.ต้องได้รับอนุญาตจากรัฐมนตรี: การได้มาซึ่งที่ดินของวัดต้องผ่านการอนุมัติอย่างถูกต้อง

2.จำกัดจำนวนการถือครอง: โดยปกติวัดจะได้รับอนุญาตให้ถือครองที่ดิน ไม่เกิน 50 ไร่

3.กรณีขอถือครองเกิน 50 ไร่: หากมีความจำเป็นหรือมีเหตุสมควร อาจขออนุญาตเป็นกรณีพิเศษได้

4.กรณีเกิน 100 ไร่ในต่างจังหวัด: ต้องได้รับความเห็นชอบจาก สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ (พศ.) และ ผู้ว่าราชการจังหวัด ร่วมด้วย

 ทำความเข้าใจประเภทที่ดิน 3 แบบของวัด

กฎหมายได้แบ่งลักษณะของที่ดินวัด และที่ดินที่เกี่ยวเนื่องกับวัดออกเป็น 3 ประเภทหลัก ได้แก่

1. ที่วัด 

คือ บริเวณที่เป็นพื้นที่ตั้งของวัดโดยตรง รวมถึงเขตวัดทั้งหมด ซึ่งใช้ประกอบศาสนกิจและเป็นที่อยู่อาศัยของพระภิกษุสามเณร

2. ที่ธรณีสงฆ์ 

คือ ที่ดินที่เป็นทรัพย์สินของวัด แต่อาจไม่ได้อยู่ในเขตตั้งวัดโดยตรง เช่น ที่ดินที่ได้รับยกให้ ที่ดินที่ซื้อเพิ่ม หรือที่ดินที่ใช้หาผลประโยชน์เพื่อนำรายได้มาบำรุงวัด

3. ที่กัลปนา 

คือ ที่ดินหรือผลประโยชน์จากที่ดินที่เจ้าของอุทิศถวายให้แก่วัดหรือพระพุทธศาสนา โดยเอาผลประโยชน์หรือดอกผลที่ได้จากที่ดินนั้นไปใช้บำรุงวัดหรือศาสนกิจ

 สิทธิและกรรมสิทธิ์ในที่ดินวัด

สรุปให้เข้าใจง่าย ๆ คือ "ทรัพย์สินเป็นของวัด เจ้าอาวาสเป็นเพียงผู้แทนและผู้ดูแล" การดำเนินการใด ๆ เกี่ยวกับที่ดิน ไม่ว่าจะเป็นการซื้อ การขาย หรือการโอน จะต้องทำตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดไว้ใน พ.ร.บ.คณะสงฆ์ พ.ศ. 2505, กฎกระทรวงการดูแลรักษาและจัดการศาสนสมบัติของวัด พ.ศ. 2564 และ ประมวลกฎหมายที่ดิน เท่านั้น เพื่อป้องกันการแสวงหาประโยชน์โดยมิชอบจากศาสนสมบัติ

ปมพิพาทวัดป่าอดุลยาราม กับคำถามเรื่องสิทธิในที่ดิน

สำหรับกรณีวัดป่าอดุลยาราม นายพรศักดิ์ วิภาสอาภานนท์ ทนายความ ให้ความเห็นว่า ประเด็นดังกล่าวต้องแยกออกจากกันอย่างชัดเจนระหว่าง “สิทธิในที่ดิน” กับ “การใช้สิทธิ” โดยต้องตรวจสอบก่อนว่าใครเป็นผู้มีกรรมสิทธิ์หรือมีสิทธิในที่ดิน และสิทธิดังกล่าวมีขอบเขตมากน้อยเพียงใด

แม้บุคคลจะอ้างว่าตนเองมีสิทธิในที่ดิน แต่ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถใช้สิทธิโดยไม่คำนึงถึงสิทธิของบุคคลอื่นหรือกระบวนการตามกฎหมาย โดยเฉพาะกรณีการนำสิ่งของมาปิดกั้นทางเข้า-ออก หากส่งผลให้บุคคลอื่นไม่สามารถใช้เส้นทางได้ตามปกติ ย่อมต้องพิจารณาผลกระทบและข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้องเป็นรายกรณี

ทนายความยังกล่าวถึงกรณีที่มีการอ้างชื่อ “นายเฮียง” ซึ่งเป็นบุคคลที่เกี่ยวข้องกับที่ดินว่า ต้องตรวจสอบเอกสารเกี่ยวกับการมอบสิทธิ การอุทิศที่ดิน รวมถึงเจตนาของผู้มอบ และต้องพิจารณาว่าผู้ที่นำชื่อหรือสิทธิของบุคคลดังกล่าวมาอ้างในปัจจุบัน มีอำนาจดำเนินการในขอบเขตใด

นายพรศักดิ์ย้ำว่า หากมีข้อพิพาทเรื่องกรรมสิทธิ์หรือสิทธิครอบครอง ทุกฝ่ายควรนำเอกสารและพยานหลักฐานเข้าสู่กระบวนการยุติธรรมเพื่อพิสูจน์สิทธิ ไม่ควรใช้กำลังคนหรือสิ่งของเข้ามาปิดกั้นพื้นที่ เพราะอาจทำให้ข้อพิพาทบานปลายและเกิดปัญหาทางกฎหมายเพิ่มเติม