ทำความรู้จักกับ ชุดตรวจคัดกรองโรคพยาธิใบไม้ในตับ แบบรวดเร็ว มีความไว 94.2%

จากกรณีการตรวจคัดกรองนิสิตใหม่ของมหาวิทยาลัยมหาสารคาม ที่พบผู้มีผลตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับจำนวนกว่า 4,200 คน จากผู้เข้ารับการตรวจ 12,733 คน หรือประมาณ 33% ทำให้หลายคนสงสัยว่า เหตุใดจึงตรวจพบผู้ติดเชื้อได้จำนวนมาก และใช้วิธีการตรวจแบบใด

คำตอบคือ การคัดกรองครั้งนี้ใช้ ชุดตรวจพยาธิใบไม้ตับแบบรวดเร็ว OV-RDT (Opisthorchis viverrini Rapid Diagnostic Test) หรือที่เรียกว่า OV-ATK ซึ่งเป็นนวัตกรรมที่พัฒนาโดยสถาบันวิจัยมะเร็งท่อน้ำดี เพื่อใช้ตรวจหาแอนติเจนของพยาธิใบไม้ตับจาก "ปัสสาวะ" ช่วยให้การคัดกรองประชากรจำนวนมากทำได้สะดวก รวดเร็ว และไม่ต้องเก็บตัวอย่างอุจจาระเหมือนวิธีเดิม

OV-RDT คืออะไร

OV-RDT เป็นชุดตรวจคัดกรองที่ตรวจหา แอนติเจน (Antigen) หรือโปรตีนจำเพาะที่พยาธิใบไม้ตับปล่อยออกมาระหว่างอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีของผู้ติดเชื้อ

เมื่อพยาธิอาศัยอยู่ในร่างกาย จะปล่อยแอนติเจนเข้าสู่น้ำดี จากนั้นแอนติเจนจะซึมเข้าสู่เนื้อเยื่อตับ เข้าสู่กระแสเลือด และสุดท้ายถูกขับออกทางปัสสาวะ จึงสามารถใช้ปัสสาวะเป็นตัวอย่างในการตรวจได้

จุดเด่นของชุดตรวจ OV-RDT

ข้อดีสำคัญของ OV-RDT คือ

• ตรวจจากปัสสาวะ ไม่ต้องเก็บอุจจาระ
• ใช้งานง่าย เหมาะสำหรับการคัดกรองประชาชนจำนวนมาก
• รู้ผลได้รวดเร็ว
• ช่วยค้นหาผู้ติดเชื้อเพื่อนำเข้าสู่การรักษาได้เร็วขึ้น
• ความแม่นยำของชุดตรวจเป็นอย่างไร

ผลการศึกษาที่ตีพิมพ์ในวารสาร Infectious Diseases of Poverty ปี 2023 พบว่า OV-RDT มีประสิทธิภาพในระดับสูง

ความไว (Sensitivity) 94.2% หมายความว่า หากผู้ป่วยติดเชื้อจริง ชุดตรวจสามารถตรวจพบได้ประมาณ 94 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสพลาดผู้ติดเชื้อน้อย

ความจำเพาะ (Specificity) 93.2% หมายความว่า หากไม่มีการติดเชื้อจริง ชุดตรวจจะให้ผลลบได้อย่างถูกต้องประมาณ 93 คนจาก 100 คน จึงมีโอกาสให้ผลบวกลวงค่อนข้างต่ำ

การเกิดปฏิกิริยาข้าม (Cross-reactivity) กับพยาธิชนิดอื่นมีเพียงประมาณ 2% แสดงว่าชุดตรวจมีความจำเพาะต่อพยาธิใบไม้ตับค่อนข้างสูง

สามารถตรวจพบแอนติเจนในปัสสาวะได้ที่ความเข้มข้นต่ำสุด 28.5 นาโนกรัมต่อมิลลิลิตร (ng/mL)

นอกจากนี้ ผลการตรวจยังมีความสอดคล้องในระดับดีเยี่ยมกับทั้งการตรวจปัสสาวะด้วยวิธี ELISA และการตรวจอุจจาระแบบ FECT ซึ่งเป็นวิธีมาตรฐาน

ผลบวกจากชุดตรวจ หมายความว่าป่วยเป็นมะเร็งหรือไม่

คำตอบคือ ไม่ใช่

OV-RDT เป็นเพียง เครื่องมือคัดกรองการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับ ไม่ได้ใช้วินิจฉัยโรคมะเร็งท่อน้ำดี

หากผลตรวจเป็นบวก ผู้เข้ารับการตรวจจะต้องได้รับการตรวจยืนยันเพิ่มเติมตามแนวทางของแพทย์ และหากยืนยันว่าติดเชื้อ ก็สามารถรักษาด้วยยาถ่ายพยาธิได้

ทำไมการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับจึงน่ากังวล

ประเทศไทย โดยเฉพาะภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีอัตราการเกิด มะเร็งท่อน้ำดี สูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก โดยการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับเรื้อรังจากการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญ

การค้นหาผู้ติดเชื้อให้ได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น จึงช่วยให้ได้รับการรักษา ลดการอักเสบเรื้อรังของท่อน้ำดี และอาจช่วยลดความเสี่ยงการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีในระยะยาว

• วิธีป้องกันพยาธิใบไม้ตับ
• งดรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุกไม่ทั่วถึง เช่น ก้อยปลา ลาบปลา ปลาส้มดิบ
• รับประทานอาหารที่ปรุงสุกทุกครั้ง
• หากอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ควรเข้ารับการตรวจคัดกรองตามคำแนะนำของหน่วยงานสาธารณสุข
• หากตรวจพบการติดเชื้อ ควรได้รับการรักษาและติดตามอาการตามคำแนะนำของแพทย์