หยุดโทษตัวเอง! "กินยาเบาหวานแล้วน้ำตาลไม่ลด" อาจเป็นเพราะลำไส้คุณมี "จุลินทรีย์ตัวร้าย"

ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ได้โพสต์เฟซบุ๊ก "Anan Jongkaewwattana" ระบุว่า

ทำไมยาเบาหวาน Metformin ใช้ไม่ได้ผลสำหรับบางคน? คำตอบซ่อนอยู่ใน "จุลินทรีย์ลำไส้"

สำหรับผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 แทบทุกคน ยาตัวแรกที่แพทย์มักสั่งจ่ายให้รับประทานคือยา Metformin ซึ่งเป็นยามาตรฐานระดับสากลที่มีการใช้มาอย่างยาวนาน แต่คำถามสำคัญที่สร้างความสงสัยให้แก่วงการแพทย์และผู้ป่วยมาโดยตลอดคือ ทำไมยาตัวเดียวกันนี้จึงใช้ไม่ได้ผลสำหรับบางคน โดยพบว่ามีผู้ป่วยราวหนึ่งในสามที่ไม่สามารถควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์เป้าหมายได้ แม้จะกินยาอย่างต่อเนื่อง ที่ผ่านมาคำอธิบายมักมุ่งไปที่ความแตกต่างทางพันธุกรรมของร่างกาย หรือระบบการดูดซึมยาของตัวผู้ป่วยเอง แต่ปัจจัยเหล่านี้ก็ยังดูเหมือนจะอธิบายได้ไม่ชัดเจนนัก  

งานวิจัยล่าสุดที่ตีพิมพ์ในวารสาร Cell Metabolism ได้ค้นพบว่า สาเหตุที่ยา Metformin ใช้ไม่ได้ผลในผู้ป่วยบางรายนั้น ไม่ได้เกิดจากความบกพร่องของร่างกายมนุษย์เพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก "จุลินทรีย์ในลำไส้" เป็นตัวการทำลายยา เนื่องจากยา Metformin เป็นยาชนิดรับประทานที่ร่างกายดูดซึมได้ค่อนข้างช้า ตัวยาส่วนใหญ่จึงต้องเดินทางผ่านลำไส้และสัมผัสกับประชากรจุลินทรีย์โดยตรง เมื่อทีมนักวิจัยตรวจสอบผู้ป่วยกลุ่มที่ตอบสนองต่อยาน้อย กลับพบความจริงที่ว่า ระดับยา Metformin ทั้งในกระแสเลือดและในอุจจาระของผู้ป่วยกลุ่มนี้ลดต่ำลงพร้อมกัน ซึ่งบ่งชี้อย่างชัดเจนว่าตัวยาไม่ได้หายไปไหน แต่ถูกย่อยสลายทำลายลงไปตั้งแต่ยังอยู่ในทางเดินอาหาร

เมื่อเจาะลึกไปถึงระดับสายพันธุ์ ทีมวิจัยพบว่าในลำไส้ของผู้ป่วยที่ยาใช้ไม่ได้ผล มักมีแบคทีเรียกลุ่มหนึ่งที่ชื่อว่า Eubacterium โดยเฉพาะสายพันธุ์ Eubacterium hallii อาศัยอยู่มากกว่าปกติ แบคทีเรียชนิดนี้ผลิตเอนไซม์เฉพาะตัวที่มีชื่อว่า AdhE (Aldehyde-alcohol dehydrogenase) ซึ่งทำหน้าที่เหมือนกรรไกรชีวภาพ เข้าไปตัดและเปลี่ยนโครงสร้างของยา Metformin ให้กลายเป็นสาร N,N-dimethylguanidine หรือ DMG ส่งผลให้ยาหมดฤทธิ์ทางเภสัชวิทยา ไม่สามารถช่วยควบคุมระดับน้ำตาลหรือกระตุ้นการหลั่งฮอร์โมนควบคุมความอิ่มอย่าง GLP-1 ได้อีกต่อไป และที่น่าสนใจคือ เอนไซม์ชนิดนี้พบได้เฉพาะในแบคทีเรียเท่านั้น ร่างกายมนุษย์ไม่สามารถผลิตเอนไซม์ที่ทำลายยา Metformin ในลักษณะนี้ได้

เมื่อค้นพบตัวการที่แท้จริง ทีมวิจัยจึงได้ทดลองหาทางออกเพื่อช่วยให้ยา Metformin กลับมาใช้งานได้ผลอีกครั้ง โดยเริ่มจากการทดสอบในสัตว์ทดลองด้วยการใช้ไวรัสกำจัดแบคทีเรียหรือ Bacteriophage เพื่อเข้าไปกำจัดแบคทีเรีย E. hallii ในลำไส้อย่างเจาะจง ซึ่งช่วยลดการย่อยสลายยาและทำให้ระดับน้ำตาลในเลือดกลับมาควบคุมได้ดีขึ้น ยิ่งไปกว่านั้น นักวิจัยยังได้นำ AI เข้ามาช่วยคัดกรองฐานข้อมูลโมเลกุลสารเคมีกว่า 15 ล้านชนิด เพื่อค้นหาสารที่จะเข้าไปยับยั้งการทำงานของเอนไซม์ AdhE โดยตรง จนพบว่า สาร Daidzein ซึ่งเป็นสารประกอบ Phytoestrogen ในกลุ่ม Isoflavone ที่พบได้ตามธรรมชาติในพืชตระกูลถั่วเหลือง มีประสิทธิภาพสูงสุดในการเข้าไปแย่งจับกับช่องเร่งปฏิกิริยาของเอนไซม์ AdhE ทำให้แบคทีเรียไม่สามารถย่อยสลายยา Metformin ได้

การค้นพบดังกล่าวนำไปสู่การทดสอบทางคลินิกเบื้องต้นในผู้ป่วยโรคเบาหวานชนิดที่ 2 ที่มีปัญหาดื้อหรือไม่ตอบสนองต่อยา Metformin ผลการศึกษาพบว่า เมื่อให้ผู้ป่วยรับประทานสาร Daidzein ควบคู่ไปกับยา Metformin ตามปกติ อัตราการย่อยสลายยาในลำไส้ลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ส่งผลให้ระดับยา Metformin ในร่างกายเพิ่มสูงขึ้น และช่วยให้ระดับน้ำตาลสะสม (HbA1c) รวมถึงระดับน้ำตาลหลังมื้ออาหารลดลงได้ดีกว่ากลุ่มที่ได้รับยาหลอกอย่างชัดเจน โดยไม่พบผลข้างเคียงที่เป็นอันตรายต่อตับหรือไตตลอดการทดลอง

ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)

สรุปคือ งานวิจัยชิ้นนี้จึงช่วยตอบคำถามที่ค้างคามานานว่าเหตุใดผู้ป่วยเบาหวานบางคนจึงใช้ยาไม่ได้ผล พร้อมทั้งเปลี่ยนมุมมองการรักษาโรคเบาหวานไปสู่มิติใหม่ แม้ว่าแนวทางการใช้อาหารเสริมหรือสารสกัดควบคู่กับยายังต้องรอการศึกษาทางคลินิกระยะยาวในกลุ่มตัวอย่างที่ใหญ่ขึ้นเพื่อยืนยันประสิทธิผล แต่ข้อมูลเชิงประจักษ์นี้แสดงให้เห็นว่า หากเราสามารถตรวจจับและควบคุมเอนไซม์ของจุลินทรีย์ที่ขัดขวางการรักษาได้ ยาพื้นฐานราคาประหยัดอย่าง Metformin ก็จะสามารถกลับมาออกฤทธิ์ช่วยชีวิตและดูแลสุขภาพของผู้ป่วยเบาหวานได้อย่างเต็มประสิทธิภาพอีกครั้ง

ข้อมูลจาก เพจ "Anan Jongkaewwattana"

https://www.facebook.com/anan.jongkaewwattana/posts/pfbid06RwGdP1rnnWgZUduYhBd4SMp6HmFMiStUPHzhFLbqg42pW4wUqWqtxR4jpErXCsxl