เจาะลึก "ฝีดาษลิง"สองสายพันธุ์ (Clade Ib และ IIb) อะไรเหมือน อะไรต่าง ทำไมวงการแพทย์ถึงต้องจับตา!
ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ได้โพสต์เฟซบุ๊ก "Anan Jongkaewwattana" ระบุว่า
Mpox มี 2 สายพันธุ์ มีอะไรเหมือนมีอะไรแตกต่าง?
ในช่วงที่สังคมกำลังให้ความสนใจกับสถานการณ์โรคฝีดาษลิง หรือ Mpox หลายคนอาจเริ่มคุ้นหูกับคำว่า Clade IIb ซึ่งเป็นสายพันธุ์ที่พบในประเทศไทยมาตั้งแต่ปี 2022 และชื่อใหม่อย่าง Clade Ib (เคลด 1บี) ที่กำลังถูกพูดถึงอย่างมากในขณะนี้ การทำความเข้าใจความหมายของรหัสสายพันธุ์เหล่านี้ รวมถึงความแตกต่างในเชิงไวรัสวิทยาและธรรมชาติของการก่อโรค จะช่วยให้มองเห็นภาพรวมของสถานการณ์ได้อย่างถูกต้องบนพื้นฐานของข้อมูลทางวิทยาศาสตร์
คำว่า Clade ในทางไวรัสวิทยาหมายถึง สายตระกูลของไวรัสที่จำแนกตามลำดับพันธุกรรมและถิ่นกำเนิดดั้งเดิม ไวรัส Mpox ถูกแบ่งออกเป็นสองสายตระกูลหลัก คือ Clade I ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในแถบลุ่มน้ำคองโกหรือแอฟริกากลาง มีลักษณะเด่นคือความรุนแรงของโรคสูง และ Clade II ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในแถบแอฟริกาตะวันตก มีความรุนแรงของโรคน้อยกว่ามาก ตลอดหลายสิบปีที่ผ่านมา ไวรัสทั้งสองสายตระกูลนี้มักจำกัดวงอยู่เฉพาะในทวีปแอฟริกา โดยติดต่อจากสัตว์ฟันแทะมาสู่มนุษย์เป็นหลัก เนื่องจากไวรัส Mpox เป็นไวรัสดีเอ็นเอสายคู่ขนาดใหญ่ที่มีความเสถียรทางพันธุกรรมสูง จึงไม่ได้กลายพันธุ์รวดเร็วเหมือนไวรัสอาร์เอ็นเออย่างโควิด-19 หรือไข้หวัดใหญ่
จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อไวรัสเริ่มปรับตัวเข้าสู่มนุษย์อย่างเต็มรูปแบบ จนเกิดการแตกแขนงออกเป็นสายพันธุ์ย่อยที่มีอักษร "b" ต่อท้าย โดยสายพันธุ์แรกที่คนไทยและทั่วโลกได้รู้จักคือ Clade IIb ซึ่งแยกตัวออกมาจากสายตระกูลแอฟริกาตะวันตก และเป็นต้นเหตุของการระบาดทั่วโลกในปี 2022
ในเชิงพันธุศาสตร์นั้น Clade IIb ได้สูญเสียยีนบางส่วนที่ไม่จำเป็นออกไป ทำให้ความรุนแรงในการก่อโรคลดลง ไม่ค่อยลุกลามเข้าสู่อวัยวะภายใน แต่แลกมาด้วยความสามารถในการแพร่กระจายผ่านการสัมผัสแนบชิดระหว่างบุคคลได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผู้ติดเชื้อ Clade IIb ในไทยและนอกทวีปแอฟริกาส่วนใหญ่จึงมักมีอาการไม่รุนแรง โดยมีรอยโรคหรือตุ่มแผลจำกัดอยู่เฉพาะบริเวณจุดซ่อนเร้นหรือบริเวณที่สัมผัสเชื้อ และสามารถหายได้เองในผู้ที่มีภูมิคุ้มกันปกติ
ในขณะที่ Clade Ib คือสายพันธุ์ย่อยใหม่ที่เพิ่งแยกตัวออกมาจากสายตระกูลแอฟริกากลาง (Clade I) ในช่วงปลายปี 2023 ถึง 2024 ความแตกต่างสำคัญในระดับโมเลกุลเมื่อเทียบกับ Clade IIb คือ Clade Ib ยังคงเก็บรักษายีนที่ทำหน้าที่กดภูมิคุ้มกันของโฮสต์และยีนที่เกี่ยวข้องกับความรุนแรงของตระกูลแอฟริกากลางไว้ได้ค่อนข้างมาก แม้ว่าตัวมันเองจะมีการขาดหายของชิ้นส่วนพันธุกรรมส่วนปลายไปราวหนึ่งพันคู่เบส ซึ่งรวมถึงยีนสำคัญที่ชื่อว่า "C3L" จนทำให้ชุดตรวจ PCR รุ่นดั้งเดิมที่ออกแบบมาเพื่อตรวจจับสายตระกูล Clade I ไม่สามารถตรวจพบได้ในระยะแรกก็ตาม
ข้อมูลจากการศึกษาในสัตว์ทดลองระบุว่า ในระดับชีววิทยาพื้นฐาน Clade Ib อาจมีความรุนแรงสูงกว่า Clade IIb โดยใช้ปริมาณไวรัสเพียงเล็กน้อยก็สามารถทำให้เกิดอาการป่วยได้ ในขณะที่ Clade IIb ต้องใช้ปริมาณไวรัสมากกว่าจึงจะก่อโรคในระดับเดียวกัน
แม้ทั้งสองสายพันธุ์จะมีต้นกำเนิดและระดับความรุนแรงพื้นฐานต่างกัน แต่สิ่งที่นักไวรัสวิทยาพบว่าเหมือนกันคือ กลไกที่ทำให้ไวรัสทั้งคู่ปรับตัวมาแพร่ระบาดจากคนสู่คนได้ เมื่อนำรหัสพันธุกรรมของทั้ง Clade Ib และ IIb มาวิเคราะห์ จะพบร่องรอยการกลายพันธุ์รูปแบบจำเพาะที่เกิดจากการทำงานของเอนไซม์ในระบบภูมิคุ้มกันมนุษย์ที่ชื่อว่า APOBEC3 ตามปกติเอนไซม์ชนิดนี้มีหน้าที่เข้าไปทำลายรหัสพันธุกรรมของไวรัสเพื่อยับยั้งการติดเชื้อ แต่ไวรัสทั้งสองสายพันธุ์กลับรอดชีวิตมาได้พร้อมกับการเปลี่ยนแปลงของลำดับเบสที่ช่วยให้ไวรัสปรับตัวเข้ากับเซลล์มนุษย์ได้ดียิ่งขึ้น ร่องรอยของ APOBEC3 นี้จึงเปรียบเสมือนหลักฐานที่บ่งชี้ว่า ทั้ง Clade Ib และ IIb ได้ปรับตัวเพื่อการส่งต่อระหว่างมนุษย์สู่มนุษย์อย่างสมบูรณ์
แต่เมื่อ Clade Ib เริ่มแพร่กระจายออกนอกทวีปแอฟริกามาหมุนเวียนร่วมกับ Clade IIb ที่ระบาดอยู่ก่อนหน้า ข้อมูลทางระบาดวิทยาและคลินิกกลับแสดงให้เห็นองค์ความรู้ใหม่ที่สำคัญ ในช่วงแรกวงการแพทย์มีความกังวลว่า Clade Ib จะทำให้เกิดอัตราการป่วยหนักและเสียชีวิตสูงเหมือนที่พบในประเทศคองโก แต่ข้อมูลจากการติดตามผู้ป่วยนอกทวีปแอฟริกาพบว่า อาการทางคลินิกของผู้ติดเชื้อ Clade Ib แทบไม่แตกต่างจาก Clade IIb ที่เคยพบมาก่อนเลย
ปรากฏการณ์นี้อธิบายได้ว่าความรุนแรงของโรคไม่ได้ขึ้นอยู่กับพันธุกรรมของไวรัสเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับบริบทของประชากรและช่องทางการรับเชื้อด้วย ในแอฟริกาการระบาดของ Clade Ib เกิดขึ้นในครัวเรือนที่แออัด มีเด็กเล็กที่ประสบปัญหาทุพโภชนาการ และผู้ติดเชื้อ HIV ที่เข้าไม่ถึงยาต้านไวรัส แต่เมื่อ Clade Ib แพร่เข้าสู่ประเทศที่มีระบบสาธารณสุขพร้อม และติดต่อผ่านเครือข่ายทางเพศสัมพันธ์ในกลุ่มผู้ใหญ่ที่มีสุขภาพแข็งแรง หรือในกลุ่มประชากรที่มีภูมิคุ้มกันข้ามสายพันธุ์จากการฉีดวัคซีนและการติดเชื้อ Clade IIb มาก่อนหน้านี้ ความรุนแรงของโรคจึงลดลงอย่างเห็นได้ชัด
นอกจากนี้ การที่ทั้ง Clade Ib และ IIb เข้ามาหมุนเวียนอยู่ในเครือข่ายประชากรกลุ่มเดียวกันนอกทวีปแอฟริกา ยังนำไปสู่การค้นพบทางไวรัสวิทยาที่สำคัญคือ การตรวจพบไวรัสลูกผสม (Recombinant virus) ที่มีการแลกเปลี่ยนชิ้นส่วนพันธุกรรมระหว่าง Clade Ib และ IIb ในผู้ป่วยจริง การเกิดไวรัสลูกผสมนี้สะท้อนว่ามีผู้ป่วยที่ติดเชื้อทั้งสองสายพันธุ์พร้อมกันในเวลาเดียวกันและในเซลล์เดียวกัน อีกทั้งข้อมูลล่าสุดยังยืนยันตรงกันว่า ทั้งสองสายพันธุ์สามารถปล่อยเชื้อออกมาทางเยื่อบุต่างๆ ได้ตั้งแต่ระยะที่ยังไม่มีอาการ หรือมีตุ่มแผลขนาดเล็กเพียงจุดเดียวที่สังเกตได้ยาก
ขณะเดียวกัน การศึกษาทางคลินิกยังพบว่ายาต้านไวรัส Tecovirimat ที่เคยเป็นความหวังหลัก ไม่ได้ช่วยลดระยะเวลาการหายของแผลในผู้ป่วยทั้งสองสายพันธุ์ได้ และไวรัสยังสามารถกลายพันธุ์ดื้อยาได้ง่ายในผู้ที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง การรับมือกับ Mpox ในปัจจุบันจึงไม่ได้แยกส่วนระหว่างสายพันธุ์เก่าหรือสายพันธุ์ใหม่ แต่คือการเฝ้าระวังเชิงรุก การปรับปรุงชุดตรวจให้แม่นยำ และการสร้างความเข้าใจที่ถูกต้องเกี่ยวกับการป้องกันการสัมผัสแนบชิดในกลุ่มเสี่ยงซึ่งเป็นหัวใจสำคัญในการควบคุมทั้งสองสายพันธุ์
ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)
ข้อมูลจาก เพจ "Anan Jongkaewwattana" ดร.อนันต์ จงแก้ววัฒนา นักไวรัสวิทยา ไบโอเทค สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.)
Tag
ยอดนิยมในตอนนี้