เปิดที่มา “ภาพสตรีชาวกำแพงเพชร” ความทรงจำที่กลายมาเป็นมรดกโลก

กรณีการนำเสนอ VTR ของเวทีประกวด Miss Universe Cambodia กลายเป็นประเด็นที่ถูกจับตา หลังมีรายงานจากสื่อสังคมออนไลน์ของกัมพูชาและไทยว่า ภายใน VTR ซึ่งนำเสนอเกี่ยวกับวัฒนธรรมการแต่งกายของกัมพูชา มีการนำภาพถ่ายโบราณที่มีแหล่งที่มาจากประเทศไทยไปใช้ในบริบทที่ทำให้เข้าใจว่าเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรม

ล่าสุด กระทรวงวัฒนธรรมของไทยระบุว่า ประเด็นดังกล่าวไม่ควรถูกมองเพียงเรื่องการไม่ระบุแหล่งที่มาของภาพ แต่เป็นกรณีที่มีการนำภาพซึ่งเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ของไทยไปใช้ประกอบการนำเสนอในลักษณะที่อาจทำให้สาธารณะชน เกิดความเข้าใจว่าเป็นวัฒนธรรมของอีกประเทศ

เปิดที่มา “ภาพสตรีชาวกำแพงเพชร” ถ่ายสมัยรัชกาลที่ 5

ภาพที่ถูกนำมาใช้ใน VTR ดังกล่าว กระทรวงวัฒนธรรมกล่าวในการแถลงว่า เป็นภาพถ่าย สตรีชาวกำแพงเพชร ซึ่งถ่ายขึ้นที่จังหวัดกำแพงเพชรในช่วง พ.ศ. 2449 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 โดยในภาพเป็นสตรี สวมเสื้อแขนกระบอก ห่มผ้าสไบ นุ่งโจงกระเบน ตัดผมทรงดอกกกระทุ่ม ตามความนิยมในสมัยนั้น

ภาพดังกล่าวไม่ได้เป็นเพียงภาพถ่ายเก่าที่ไม่มีแหล่งที่มา แต่มีการบันทึกไว้ใน หอพระสมุดวชิรญาณ และได้รับการขึ้นทะเบียนเป็น มรดกความทรงจำแห่งโลก (Memory of the World) โดยองค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือ UNESCO เมื่อปี พ.ศ. 2560 หรือ ค.ศ. 2017 โดยในงานแถลงข่าวได้มีการนำฟิล์มต้นฉบับมานำเสนอด้วย

ข้อมูลดังกล่าวทำให้ภาพถ่ายมีสถานะเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และมรดกความทรงจำที่ได้รับการรับรองในระดับนานาชาติ

ปมสำคัญ “ลบลายน้ำกรมศิลปากร” ก่อนนำไปใช้

อีกประเด็นที่กระทรวงวัฒนธรรมให้ความสำคัญ คือภาพฟิล์มต้นฉบับมี ตราลายน้ำของกรมศิลปากร ประทับอยู่ อย่างไรก็ตาม กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่า ภาพที่ปรากฏใน VTR ของเวทีประกวดมีการลบลายน้ำดังกล่าวออก และนำไปใช้โดยไม่ได้ระบุแหล่งที่มาของภาพ

กระทรวงวัฒนธรรมจึงมองว่า ประเด็นดังกล่าวไม่สามารถอธิบายได้เพียงว่าเป็นความรู้เท่าไม่ถึงการณ์ เนื่องจากเป็นการนำภาพที่มีแหล่งที่มาและหลักฐานทางประวัติศาสตร์ชัดเจนไปใช้ในบริบทของการนำเสนอวัฒนธรรมการแต่งกายของกัมพูชา

เดินหน้าสื่อสาร “ที่มาชุดไทย” ในเวทีโลก

นอกจากการดำเนินการเฉพาะกรณีภาพถ่ายแล้ว กระทรวงวัฒนธรรมยังเตรียมเดินหน้าเผยแพร่องค์ความรู้เกี่ยวกับ พัฒนาการของชุดไทย ตั้งแต่การแต่งกายของสตรีไทยในอดีต ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของพัฒนาการทางวัฒนธรรม มาจนถึงชุดไทยพระราชนิยมทั้ง 8 แบบ

ที่ผ่านมา กระทรวงวัฒนธรรมมีการนำชุดไทยไปจัดโรดโชว์และนิทรรศการในต่างประเทศ ทั้งเนเธอร์แลนด์ ฝรั่งเศส และญี่ปุ่น เพื่อสร้างการรับรู้เกี่ยวกับชุดไทยและที่มาของวัฒนธรรมการแต่งกายไทยในระดับนานาชาติ

สำหรับกระทรวงวัฒนธรรม การเผยแพร่องค์ความรู้เหล่านี้จึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการนำเสนอเครื่องแต่งกาย แต่ยังเป็นการสื่อสารถึง ที่มา พัฒนาการ และหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ที่เกี่ยวข้องกับวัฒนธรรมไทย

วธ. ย้ำ การเผยแพร่วัฒนธรรมต้องอยู่บนพื้นฐานข้อเท็จจริง

กระทรวงวัฒนธรรมระบุว่า การที่ประเทศเพื่อนบ้านให้ความสนใจและกล่าวถึงชุดไทยอย่างต่อเนื่อง สามารถช่วยสร้างการรับรู้เกี่ยวกับวัฒนธรรมไทยได้ แต่การนำเสนอควรอยู่บนพื้นฐานของข้อเท็จจริงและมีการอ้างอิงแหล่งข้อมูลอย่างถูกต้อง

กรณีภาพสตรีชาวกำแพงเพชรจึงถูกยกขึ้นมาเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของความสำคัญในการตรวจสอบที่มาของหลักฐานทางวัฒนธรรม ก่อนนำไปใช้ในการเผยแพร่ต่อสาธารณะ โดยเฉพาะเมื่อภาพดังกล่าวมีข้อมูลทางประวัติศาสตร์และแหล่งจัดเก็บที่สามารถตรวจสอบได้

ท่าทีของกระทรวงวัฒนธรรมในครั้งนี้จึงมีทั้งการทักท้วงกรณีเฉพาะหน้า และการเดินหน้าสื่อสารองค์ความรู้เกี่ยวกับชุดไทยในระดับนานาชาติ เพื่อให้การนำเสนอเรื่องราวทางวัฒนธรรมตั้งอยู่บนหลักฐานและข้อมูลที่ตรวจสอบได้