ปัญหา “ผีน้อย” สู่โจทย์ใหญ่เวียดนาม เมื่อแรงงานในประเทศคือหัวใจของเศรษฐกิจ

เวียดนามเดินหน้าคุมเข้มแรงงานที่ไปทำงานต่างประเทศ สัญญาหมดแต่ยังอยู่ต่อผิดกฎหมายเสี่ยงปรับ 100 ล้านดอง แต่เบื้องหลังเรื่องนี้มีโจทย์ใหญ่กว่านั้น เมื่อเศรษฐกิจเวียดนามกำลังโต และต้องการแรงงานในประเทศเพิ่มขึ้น

“ผีน้อย” ไม่ใช่แค่เรื่องคนหนีวีซ่า

ปัญหา “ผีน้อย” ไม่ได้มีแค่ในไทย เพราะเวียดนามเองก็กำลังเจอกับปัญหาแรงงานที่เดินทางไปทำงานต่างประเทศ แล้วเมื่อสัญญาจ้างหมดกลับไม่ยอมกลับประเทศ บางคนเลือกอยู่ต่อเพื่อทำงานและหารายได้เพิ่ม แม้จะไม่มีสถานะถูกต้องตามกฎหมาย

ล่าสุดมีรายงานจากสื่อของเวียดนาม ระบุว่า รัฐบาลเวียดนามกำลังเดินหน้าจัดการเรื่องนี้อย่างจริงจัง โดยเตรียมบังคับใช้กฎหมายลงโทษแรงงานที่ไปทำงานต่างประเทศตามสัญญา แต่เมื่อสัญญาจ้างหรือสัญญาฝึกอาชีพหมดแล้ว ยังคงอยู่ในต่างประเทศอย่างผิดกฎหมาย

แรงงานกลุ่มนี้อาจถูกปรับสูงถึง 80–100 ล้านดอง หรือคิดเป็นเงินไทยก็มากกว่าหลักแสนบาท โดยคาดว่ามาตรการจะเริ่มบังคับใช้ตั้งแต่ 10 กันยายน 2569

แต่ประเด็นสำคัญคือ ไม่ได้หมายความว่าใครก็ตามที่สัญญาหมดแล้วกลับประเทศช้าจะถูกปรับทันที กฎหมายเน้นกรณีที่แรงงานยังคงอยู่ในต่างประเทศอย่างผิดกฎหมาย และยังมีข้อยกเว้นบางกรณี เช่น ถูกข่มขู่หรือถูกบังคับ

ดังนั้น เรื่องนี้จึงไม่ได้จบแค่คำว่า “ปราบผีน้อย” แต่กำลังสะท้อนโจทย์ใหญ่กว่า นั่นคือ เวียดนามจะบริหารแรงงานของประเทศอย่างไร ในวันที่กำลังคนกลายเป็นหัวใจของการเติบโตทางเศรษฐกิจ

ส่งคนออกไปทำงาน สร้างรายได้กลับประเทศ

ต้องยอมรับก่อนว่า การส่งแรงงานออกไปทำงานต่างประเทศมีประโยชน์กับเวียดนามไม่น้อย ข้อมูลจาก Vietnam.vn ระบุว่า เวียดนามมีแรงงานประมาณ 860,000 คน ทำงานอยู่ในกว่า 40 ประเทศและดินแดน แรงงานเหล่านี้ส่งเงินกลับประเทศประมาณ 6.5–7 พันล้านดอลลาร์ต่อปี

เงินจำนวนนี้ไม่ได้หายไปไหน แต่กลับเข้าสู่ครัวเรือน ทั้งนำไปผ่อนบ้าน ส่งลูกเรียน ใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน ชำระหนี้ หรือเก็บไว้เป็นทุนสำหรับอนาคต นี่จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมเวียดนามยังต้องการให้แรงงานสามารถออกไปทำงานต่างประเทศได้อย่างถูกกฎหมาย

เพราะในมุมหนึ่ง แรงงานต่างแดน = รายได้ของครอบครัว + เงินส่งกลับประเทศ + รายได้เข้าสู่ระบบเศรษฐกิจ แต่ปัญหาเกิดขึ้นเมื่อแรงงานบางส่วนไม่กลับตามกำหนด และเปลี่ยนจากแรงงานตามระบบ กลายเป็นแรงงานผิดกฎหมาย

ญี่ปุ่น–ไต้หวัน–เกาหลีใต้ ตลาดใหญ่ของแรงงานเวียดนาม

ในปี 2568 เวียดนามมีแรงงานเดินทางไปทำงานต่างประเทศตามสัญญามากกว่า 144,000 คน

ตลาดหลัก 3 แห่งคือ

ญี่ปุ่น มากกว่า 64,600 คน

ไต้หวัน มากกว่า 57,000 คน

เกาหลีใต้ มากกว่า 11,600 คน

รวมกันแล้วคิดเป็นประมาณ 92% ของแรงงานเวียดนามที่ทำสัญญาเดินทางไปทำงานต่างประเทศทั้งหมดในปีที่ผ่านมา

ส่วนช่วง 6 เดือนแรกของปี 2569 เวียดนามส่งแรงงานไปทำงานต่างประเทศแล้วกว่า 66,300 คน เหตุผลที่ตลาดเหล่านี้ต้องการแรงงานเวียดนาม ส่วนหนึ่งมาจากปัญหาเดียวกัน คือ คนวัยทำงานลดลง แต่ธุรกิจยังต้องการแรงงาน และนี่เองที่ทำให้แรงงานเวียดนามมีโอกาสสร้างรายได้สูงขึ้นเมื่อออกไปทำงานต่างประเทศ

ปัญหาอยู่ที่ “คนที่ไม่กลับ”

เมื่อรายได้ต่างประเทศสูงกว่าในบ้านเกิดมาก การตัดสินใจของแรงงานก็เข้าใจได้ไม่ยาก หลายคนคิดหรือรู้สึกว่า “ทำต่ออีกหน่อย เก็บเงินอีกก้อน แล้วค่อยกลับบ้าน” แต่ถ้าสัญญาหมด วีซ่าหรือใบอนุญาตทำงานหมด แล้วคนยังอยู่ต่อและทำงานต่อโดยไม่มีสถานะที่ถูกต้อง ก็จะกลายเป็นแรงงานผิดกฎหมาย

ข้อมูลสำนักงานตรวจคนเข้าเมืองญี่ปุ่น ณ วันที่ 1 มกราคม 2569 พบว่า ชาวเวียดนามเป็นกลุ่มสัญชาติที่มีจำนวนผู้พำนักเกินกำหนดมากที่สุดในญี่ปุ่น อยู่ที่ประมาณ 13,000 คน

ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่า ปัญหา “ผีน้อย” ของเวียดนามไม่ใช่เรื่องเล็ก และนี่เป็นหนึ่งในเหตุผลที่รัฐบาลเวียดนามต้องเข้ามาจัดระเบียบแรงงานที่ออกไปทำงานต่างประเทศ

วันนี้เวียดนามต้องการ “คน” กลับมาสร้างเศรษฐกิจ

นี่คือจุดที่เรื่อง “ผีน้อย” เชื่อมกับเศรษฐกิจโดยตรง เวียดนามกำลังเดินหน้าขยายเศรษฐกิจ ดึงการลงทุนจากต่างประเทศ สร้างโรงงานใหม่ และพัฒนาอุตสาหกรรมใหม่ ทุกอย่างต้องใช้แรงงาน

คำถามจึงไม่ได้มีแค่ว่า “จะส่งแรงงานออกไปต่างประเทศได้กี่คน?” แต่ต้องถามต่อว่า “แล้วจะเหลือแรงงานไว้ทำงานในประเทศเท่าไร?”

เพราะถ้าแรงงานออกไปจำนวนมาก โดยเฉพาะคนวัยทำงาน เวียดนามก็อาจต้องเผชิญปัญหาขาดแคลนแรงงานในประเทศ และที่สำคัญกว่านั้นคือ เวียดนามไม่ได้ต้องการแค่ “คนทำงาน” แต่ต้องการ “คนที่มีทักษะ”

โจทย์ต่อไปไม่ใช่แค่จำนวนคน แต่คือ “ทักษะ”

ข้อมูลจาก Vietnam.vn ระบุว่า แรงงานเวียดนามที่ไปทำงานต่างประเทศประมาณ 85–90% เป็นแรงงานไร้ฝีมือหรือผ่านการฝึกอบรมระยะสั้น ขณะที่แรงงานทักษะสูงมีประมาณ 10–15%

ตัวเลขนี้สะท้อนโจทย์สำคัญของเวียดนาม เพราะเศรษฐกิจยุคใหม่ต้องการแรงงานที่มีทักษะมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นงานด้านเทคนิค เทคโนโลยี การผลิตขั้นสูง สุขภาพ หรือการดูแลผู้สูงอายุ

ดังนั้น เป้าหมายของเวียดนามจึงไม่ควรเป็นเพียงการส่งคนออกไปทำงานให้ได้มากที่สุด แต่ต้องทำให้แรงงานมี ทักษะสูงขึ้น รายได้สูงขึ้น และสร้างมูลค่าเพิ่มได้มากขึ้น

เวียดนามต้อง “คุม” แต่ก็ต้อง “เปิด”

นอกจากการจัดการแรงงานที่อยู่ต่างประเทศอย่างผิดกฎหมาย เวียดนามยังปรับกติกาการส่งแรงงานออกนอกประเทศด้วย รัฐสภาเวียดนามผ่านกฎหมายแก้ไขเกี่ยวกับการส่งแรงงานไปทำงานต่างประเทศตามสัญญา โดยจะมีผลวันที่ 1 มีนาคม 2570

กฎหมายใหม่ห้ามส่งแรงงานไปทำงานบางประเภทที่กระทบต่อความมั่นคง ความสงบเรียบร้อย ความปลอดภัยทางสังคม ศีลธรรมอันดี รวมถึงงานที่เป็นอันตรายต่อสุขภาพ หรืองานที่ประเทศปลายทางไม่อนุญาต

รวมถึงห้ามรับสมัคร เตรียมความพร้อม หรือส่งแรงงานไปยังพื้นที่ที่มีความขัดแย้งทางอาวุธ หรือพื้นที่ที่ทางการแนะนำให้หลีกเลี่ยง และอีกประเด็นที่ถูกจับตาคือ ห้ามจัดหาและส่งแรงงานเวียดนามไปทำงานนวดในต่างประเทศ

ทั้งนี้ ไม่ได้หมายความว่าคนเวียดนามห้ามทำงานนวดทั่วโลก แต่เป็นการห้ามจัดหาและส่งแรงงานไปทำงานนวดในต่างประเทศภายใต้ระบบแรงงานตามสัญญา

จาก “ผีน้อย” สู่โจทย์ใหญ่ของเศรษฐกิจเวียดนาม

สุดท้ายแล้ว เรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่การปราบคนที่อยู่เกินวีซ่า แต่คือโจทย์ว่า เวียดนามจะบริหาร “ทุนมนุษย์” ของตัวเองอย่างไร เพราะการส่งแรงงานไปต่างประเทศมีข้อดี ได้รายได้ ได้เงินส่งกลับประเทศ และเปิดโอกาสให้คนยกระดับคุณภาพชีวิต

แต่ในอีกด้านหนึ่ง ประเทศก็ต้องมีแรงงานเพียงพอสำหรับโรงงาน ธุรกิจ และอุตสาหกรรมใหม่ที่กำลังเกิดขึ้น โดยเฉพาะแรงงานที่มีทักษะ ซึ่งจะเป็นกำลังสำคัญของเศรษฐกิจในอนาคต

ดังนั้น เวียดนามจึงต้องหาสมดุลระหว่าง “ส่งคนออกไปสร้างรายได้” กับ “สร้างโอกาสให้คนอยากอยู่ทำงานในประเทศ” เพราะท้ายที่สุดแล้ว ปัญหา “ผีน้อย” อาจเป็นเพียงปลายเหตุ

แต่โจทย์ใหญ่จริง ๆ คือ ทำอย่างไรให้เศรษฐกิจในประเทศมีงานดี รายได้ดี และโอกาสมากพอ จนคนไม่จำเป็นต้องออกไปหาชีวิตที่ดีกว่าที่อื่น และนี่ไม่ใช่โจทย์ของเวียดนามประเทศเดียว แต่เป็นโจทย์ที่ไทยเองก็ต้องจับตาเช่นกัน