ยกเลิกแบงก์ใหญ่ ตัดวงจรทุนเทาได้จริงแค่ไหน เปิดกลไกเงินใต้ดิน

นโยบาย “ยกเลิกธนบัตรใบใหญ่” โดยเฉพาะธนบัตรชนิดราคา 1,000 บาท และ 500 บาท ถูกหยิบขึ้นมาเป็นหนึ่งในมาตรการสกัดทุนเทาในการเลือกตั้งปี 2569 โดย พรรคไทยภักดี อธิบายว่า หัวใจของปัญหาเงินเทาในสังคมไทยคือการพึ่งพาเงินสดมูลค่าสูง ซึ่งเอื้อต่อการเก็บ ซ่อน และเคลื่อนย้ายเงินผิดกฎหมายโดยไม่ทิ้งร่องรอยในระบบการเงิน

แนวคิดของนโยบายนี้คือการ “บังคับให้เงินใต้ดินต้องโผล่ขึ้นมา” เมื่อรัฐประกาศยกเลิกการใช้ธนบัตรใบใหญ่ภายในกรอบเวลาที่กำหนด ธนบัตรดังกล่าวจะหมดสถานะเป็นเงินที่ใช้ชำระหนี้ตามกฎหมาย ผู้ที่ถือเงินสดจำนวนมากจึงจำเป็นต้องนำเงินไปแลกหรือฝากผ่านระบบธนาคาร หากต้องการรักษามูลค่าเงินไว้

กระบวนการนี้ทำให้เงินสดที่เคยอยู่นอกระบบ ต้องเข้าสู่การตรวจสอบของสถาบันการเงินโดยอัตโนมัติ ธนาคารมีหน้าที่รายงานธุรกรรมเงินสดที่มีลักษณะผิดปกติหรือมีมูลค่าสูงต่อหน่วยงานรัฐที่เกี่ยวข้อง เปิดทางให้เกิดการตรวจสอบที่มาของเงิน การประเมินภาษีย้อนหลัง และการใช้เป็นหลักฐานในคดีฟอกเงินหรือทุจริต ซึ่งเป็นจุดที่ผู้เสนอนโยบายมองว่าสามารถตัดตอนวงจรเงินเทาได้ในเชิงโครงสร้าง

เหตุผลที่เล็งเป้าไปที่ธนบัตรใบใหญ่โดยเฉพาะ มาจากข้อสังเกตว่า เงินส่วย เงินสินบน และเงินโกงจำนวนมากมักถูกเก็บในรูปธนบัตรมูลค่าสูง เนื่องจากขนย้ายง่าย ซ่อนง่าย และไม่จำเป็นต้องผ่านระบบบัญชี ในหลายคดีทุจริตที่ผ่านมา เงินสดที่ตรวจยึดได้มักเป็นธนบัตรใบใหญ่เกือบทั้งหมด การยกเลิกธนบัตรชนิดนี้จึงทำให้การเก็บเงินโกงในรูปแบบเดิมมีต้นทุนสูงขึ้นและเสี่ยงต่อการถูกตรวจพบมากขึ้น

ในเชิงนโยบาย พรรคไทยภักดีผูกมาตรการยกเลิกแบงก์ใหญ่เข้ากับชุดนโยบายลงโทษคอร์รัปชันที่รุนแรง โดย นพ.วรงค์ เดชกิจวิกรม ระบุว่า เมื่อการถือเงินสดจำนวนมากทำได้ยากขึ้น และการนำเงินเข้าระบบเสี่ยงต่อการถูกตรวจสอบ หากประกอบกับบทลงโทษที่สูง จะทำให้แรงจูงใจในการรับหรือสะสมเงินเทาลดลงอย่างมีนัยสำคัญ และส่งผลต่อวงจรส่วยและสินบนในระยะยาว

แนวคิดดังกล่าวสอดคล้องกับกรณีศึกษาจากต่างประเทศ เช่น การยกเลิกธนบัตรมูลค่าสูงในอินเดีย ซึ่งทำให้เงินสดนอกระบบจำนวนมากต้องไหลเข้าสู่ระบบธนาคาร แม้มาตรการจะสร้างแรงกระแทกต่อเศรษฐกิจระยะสั้น แต่หลายงานวิจัยชี้ว่าการจำกัดธนบัตรใบใหญ่ช่วยลดความสะดวกของการฟอกเงินและการทุจริตได้ในระดับหนึ่ง

อย่างไรก็ตาม ผู้เชี่ยวชาญจำนวนมากเห็นตรงกันว่า นโยบายยกเลิกแบงก์ใหญ่ไม่ใช่คำตอบทั้งหมดของการปราบทุนเทา ประสิทธิผลจะขึ้นอยู่กับความเข้มแข็งของระบบรายงานธุรกรรม การบังคับใช้กฎหมายอย่างต่อเนื่อง และการปิดช่องทางเลี่ยง เช่น การแปลงเงินสดไปเป็นทองคำ คริปโทเคอร์เรนซี หรือทรัพย์สินอื่นก่อนมาตรการมีผล

อีกประเด็นที่ถูกตั้งคำถามคือผลกระทบต่อประชาชนที่ยังพึ่งพาเงินสดและเศรษฐกิจนอกระบบ หากไม่มีช่วงเปลี่ยนผ่านและมาตรการรองรับที่เหมาะสม นโยบายอาจสร้างผลกระทบต่อคนสุจริตมากกว่ากลุ่มทุนเทา ซึ่งเป็นบทเรียนสำคัญจากหลายประเทศที่เคยดำเนินมาตรการลักษณะเดียวกัน

เมื่อพิจารณาในภาพรวม การยกเลิกธนบัตรใบใหญ่จึงเป็นเครื่องมือหนึ่งในการทำให้เงินเทาออกจากเงามืด ลดความสะดวกในการเก็บและใช้เงินผิดกฎหมาย แต่จะตัดวงจรทุนเทาได้มากน้อยเพียงใด ยังขึ้นอยู่กับการออกแบบรายละเอียด การบังคับใช้จริง และการทำควบคู่กับมาตรการด้านกฎหมายและระบบการเงินอื่นๆ อย่างรอบด้าน