AI ดาบสองคม ยิ่งฉลาด ยิ่งสูบพลังงาน

ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI กำลังกลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการต่อสู้กับวิกฤตสิ่งแวดล้อม ตั้งแต่การตรวจจับไฟป่า การติดตามการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ไปจนถึงการสำรวจสัตว์ป่าใกล้สูญพันธุ์ แต่ในอีกด้านหนึ่ง เทคโนโลยีที่ถูกนำมาใช้เพื่อช่วยรักษาโลก กลับกำลังสร้างภาระต่อสิ่งแวดล้อมอย่างมหาศาล ทั้งการใช้ไฟฟ้า น้ำ และการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากศูนย์ข้อมูล หรือ Data Center จนเกิดคำถามสำคัญว่า AI กำลังช่วยกู้โลก หรือกำลังซ้ำเติมวิกฤตโลกร้อนกันแน่?

รายงานของสำนักข่าว Reuters เปิดเผยว่า องค์กรด้านสิ่งแวดล้อมและอนุรักษ์ธรรมชาติทั่วโลกกำลังหันมาใช้ AI มากขึ้น เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน โดยจากการสัมภาษณ์องค์กรชั้นนำ 15 แห่ง พบว่าทุกองค์กรมีการใช้ AI ในรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง แต่ขณะเดียวกันก็ยอมรับถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมที่เกิดจากเทคโนโลยีดังกล่าว

หนึ่งในตัวอย่างคือองค์กร Conservation International ซึ่งนำ AI มาวิเคราะห์จุดความร้อนจากภาพถ่ายดาวเทียม และส่งสัญญาณเตือนแบบเรียลไทม์ไปยังเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนป่าชุมชนในพื้นที่ห่างไกลของกัมพูชา เพื่อช่วยตรวจจับและป้องกันไฟป่าได้รวดเร็วยิ่งขึ้น

ขณะที่องค์กร Save the Elephants ในประเทศเคนยา ใช้ AI ช่วยสำรวจประชากรช้างและสัตว์ป่า โดยก่อนหน้านี้ การตรวจสอบภาพถ่ายทางอากาศประมาณ 200,000 ภาพ ต้องใช้เจ้าหน้าที่ 9 คน ทำงานนานถึง 9 เดือน แต่ปัจจุบัน AI สามารถวิเคราะห์ข้อมูลลักษณะเดียวกันได้ภายในเวลาเพียงไม่กี่ชั่วโมง

ที่น่าสนใจคือ ระบบ AI ยังพบว่าการสำรวจโดยมนุษย์ในอดีตอาจนับจำนวนช้างตกหล่นไปประมาณหนึ่งในสาม รวมถึงม้าลายและยีราฟเกือบครึ่งหนึ่ง สะท้อนถึงศักยภาพในการเพิ่มความแม่นยำของข้อมูลเพื่อการอนุรักษ์สัตว์ป่า

เช่นเดียวกับสถาบัน Jane Goodall Institute ที่นำ AI มาช่วยแปลงบันทึกการศึกษาพฤติกรรมลิงชิมแปนซีในประเทศแทนซาเนีย ซึ่งสะสมมานานหลายทศวรรษ จากเดิมที่คาดว่าจะต้องใช้เวลาจัดการข้อมูลถึง 13–15 ปี ปัจจุบันสามารถลดระยะเวลาการทำงานเหลือประมาณ 2 ปี อย่างไรก็ตาม ความก้าวหน้าเหล่านี้ต้องแลกมาด้วยการใช้ทรัพยากรจำนวนมหาศาล

สำนักงานพลังงานระหว่างประเทศ หรือ IEA คาดการณ์ว่า ภายในปี 2573 ศูนย์ข้อมูลทั่วโลกอาจใช้ไฟฟ้าสูงถึง 945 เทราวัตต์ชั่วโมงต่อปี เพิ่มขึ้นประมาณสองเท่าจากปัจจุบัน และใกล้เคียงกับปริมาณไฟฟ้าที่ประเทศญี่ปุ่นใช้ตลอดทั้งปี

การใช้พลังงานดังกล่าวอาจก่อให้เกิดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่ามากกว่า 300 ล้านตัน ขณะที่การใช้น้ำของศูนย์ข้อมูลทั่วโลกมีแนวโน้มเพิ่มจากประมาณ 560,000 ล้านลิตรในปี 2566 เป็น 1.2 ล้านล้านลิตรต่อปีภายในปี 2573

ตัวเลขเหล่านี้สร้างความกังวลว่า การขยายตัวอย่างรวดเร็วของ AI อาจทำให้ความพยายามลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกของโลกเป็นไปได้ยากขึ้น โดยบริษัทเทคโนโลยียักษ์ใหญ่ ทั้ง Microsoft, Google และ Amazon ต่างรายงานการปล่อยก๊าซเรือนกระจกที่เพิ่มขึ้น ซึ่งส่วนหนึ่งเกี่ยวข้องกับการขยายศูนย์ข้อมูล

ท่ามกลางความกังวลดังกล่าว องค์กรสิ่งแวดล้อมหลายแห่งจึงเริ่มปรับแนวทางการใช้ AI เพื่อลดผลกระทบต่อโลก เช่น World Resources Institute หรือ WRI ที่จำกัดการใช้ AI สำหรับสร้างภาพและวิดีโอซึ่งต้องใช้ทรัพยากรประมวลผลสูง รวมถึงนำผลลัพธ์จากการค้นหามาใช้ซ้ำ เพื่อลดการประมวลผลที่ไม่จำเป็น

ส่วนองค์กร The Nature Conservancy เลือกใช้กล้องอัจฉริยะที่สามารถประมวลผล AI ได้โดยตรงบนเรือประมง แทนการส่งวิดีโอจำนวนมหาศาลไปยังศูนย์ข้อมูลส่วนกลาง ช่วยลดการใช้พลังงานและการถ่ายโอนข้อมูล

อย่างไรก็ตาม องค์กร Greenpeace International มีมุมมองที่แตกต่างออกไป โดยตั้งคำถามถึงความจำเป็นของการสร้างศูนย์ข้อมูลขนาดใหญ่จำนวนมาก พร้อมเรียกร้องให้มีการใช้ AI อย่างโปร่งใส อยู่ภายใต้การกำกับดูแลของมนุษย์ และคำนึงถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเป็นสำคัญ

ประเด็นนี้ยังถูกจับตามองในการประชุม COP31 ที่ประเทศตุรกี ซึ่งเตรียมผลักดันหลักการพัฒนาและใช้งาน AI อย่างยั่งยืน ขณะที่นายอันโตนิโอ กูเตอร์เรส เลขาธิการสหประชาชาติ เรียกร้องให้บริษัท AI รายใหญ่เปิดเผยข้อมูลผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมของระบบอย่างโปร่งใส

AI กำลังกลายเป็นเทคโนโลยีที่มีทั้งคุณประโยชน์และต้นทุนต่อสิ่งแวดล้อม ในด้านหนึ่งสามารถช่วยมนุษย์ตรวจจับไฟป่า สำรวจสัตว์ป่า และวิเคราะห์ข้อมูลสภาพภูมิอากาศได้รวดเร็วกว่าที่เคย แต่ในอีกด้านหนึ่ง การเติบโตของศูนย์ข้อมูลกลับสร้างความต้องการใช้พลังงานและน้ำอย่างมหาศาล พร้อมเพิ่มแรงกดดันต่อเป้าหมายลดก๊าซเรือนกระจกของโลก คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า AI จะช่วยแก้ปัญหาโลกร้อนได้มากแค่ไหน แต่คือมนุษย์จะพัฒนาและใช้งานเทคโนโลยีนี้อย่างไร โดยไม่สร้างปัญหาสิ่งแวดล้อมใหม่ขึ้นมาแทนที่ปัญหาเดิม เพราะสุดท้ายแล้ว เทคโนโลยีที่ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อช่วยโลก ไม่ควรกลายเป็นอีกหนึ่งสาเหตุที่ทำให้โลกต้องเผชิญวิกฤตหนักกว่าเดิม