ทำไมกรุงเทพฯ น้ำท่วมบ่อย? เปิดสาเหตุ 4 น้ำรุมเมือง และแนวทางป้องกันน้ำท่วมในอนาคต

ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก Sonthi Kotchawat เกี่ยวกับทำไมกรุงเทพฯ น้ำท่วมบ่อย? เปิดสาเหตุ 4 น้ำรุมเมือง พร้อมแนวทางป้องกันน้ำท่วมในอนาคต

ปัญหาน้ำท่วมกรุงเทพมหานครกลายเป็นสถานการณ์ที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยเฉพาะในช่วงฤดูมรสุมระหว่างเดือนสิงหาคมถึงตุลาคมของทุกปี แม้กรุงเทพฯ จะมีระบบระบายน้ำ อุโมงค์ยักษ์ และสถานีสูบน้ำกระจายอยู่ทั่วเมือง แต่เมื่อเกิดฝนตกหนัก หลายพื้นที่กลับยังเผชิญน้ำท่วมขัง ส่งผลกระทบต่อการเดินทาง เศรษฐกิจ และชีวิตประจำวันของประชาชน

คำถามสำคัญคือ เหตุใดกรุงเทพฯ จึงยังคงประสบปัญหาน้ำท่วมบ่อยครั้ง และจะมีแนวทางใดที่สามารถป้องกันหรือบรรเทาความรุนแรงของสถานการณ์ได้ในระยะยาว เพราะในอนาคต โอกาสเกิดน้ำท่วมกรุงเทพฯ ยังคงมีอยู่ตลอดเวลา และอาจเผชิญความเสี่ยงเพิ่มขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การขยายตัวของเมือง และข้อจำกัดของระบบระบายน้ำเดิม

4 น้ำรุมกรุงเทพฯ ต้นตอสำคัญของปัญหาน้ำท่วม

สาเหตุหลักของน้ำท่วมกรุงเทพฯ เกิดจากปัจจัยที่เรียกว่า "4 น้ำ" ได้แก่ น้ำฝน น้ำเหนือ น้ำหนุน และน้ำรอการระบาย ซึ่งแต่ละปัจจัยมีความเชื่อมโยงกัน และเมื่อเกิดขึ้นพร้อมกันจะยิ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดน้ำท่วมรุนแรง

ปัจจัยแรกคือ น้ำฝน โดยเฉพาะฝนตกหนักในระยะเวลาสั้น ๆ จากสภาพอากาศแปรปรวนและปรากฏการณ์สภาพภูมิอากาศสุดขั้ว ซึ่งอาจทำให้ปริมาณฝนเกินขีดความสามารถของระบบระบายน้ำเดิมในกรุงเทพฯ ที่มีขีดความสามารถแตกต่างกันตามพื้นที่ โดยระบบบางส่วนรองรับฝนได้ประมาณ 60 มิลลิเมตรต่อชั่วโมง

ขณะเดียวกัน น้ำเหนือที่ไหลหลากจากพื้นที่ตอนบนของประเทศลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา อาจเดินทางมาถึงกรุงเทพฯ ในช่วงเวลาเดียวกับที่เกิดน้ำทะเลหนุนสูง ส่งผลให้ระดับน้ำในแม่น้ำเพิ่มขึ้นและระบายน้ำออกสู่อ่าวไทยได้ช้าลง เมื่อรวมกับปริมาณน้ำฝนที่ตกในเมือง จึงเกิดปัญหาน้ำรอการระบายตามถนนและชุมชนต่าง ๆ

นอกจากปัจจัยด้านน้ำแล้ว ลักษณะทางกายภาพของกรุงเทพฯ ยังเป็นอีกสาเหตุสำคัญ เนื่องจากกรุงเทพฯ เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำ มีบางบริเวณที่อยู่ต่ำกว่าระดับน้ำทะเล และได้รับผลกระทบจากการทรุดตัวของแผ่นดิน ซึ่งมีสาเหตุสำคัญจากการสูบน้ำบาดาลในอดีต รวมถึงปัจจัยด้านน้ำหนักของสิ่งปลูกสร้างและสภาพชั้นดิน

สภาพพื้นที่ลักษณะคล้ายแอ่งกระทะทำให้กรุงเทพฯ ต้องพึ่งพาระบบสูบน้ำเพื่อระบายน้ำออกจากเมือง ขณะเดียวกัน การขยายตัวของเมืองยังทำให้พื้นที่สีเขียวและบึงรับน้ำตามธรรมชาติลดลง ถูกแทนที่ด้วยอาคาร ถนน และพื้นผิวคอนกรีต ส่งผลให้น้ำฝนซึมลงดินได้น้อยลงและไหลบ่าบนพื้นผิวมากขึ้น

อีกหนึ่งปัญหาที่ซ้ำเติมสถานการณ์คือ ขยะพลาสติกและสิ่งปฏิกูลที่อุดตันท่อระบายน้ำและทางน้ำ ส่งผลให้ประสิทธิภาพการระบายน้ำลดลง โดยเฉพาะในช่วงที่เกิดฝนตกหนักอย่างฉับพลัน

แนวทางป้องกันน้ำท่วมกรุงเทพฯ ต้องแก้ทั้งระบบ

การแก้ไขปัญหาน้ำท่วมกรุงเทพฯ จำเป็นต้องอาศัยการบริหารจัดการแบบบูรณาการ ทั้งการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน การเพิ่มพื้นที่รองรับน้ำ การป้องกันน้ำหลากและน้ำทะเลหนุน รวมถึงการนำเทคโนโลยีเข้ามาช่วยคาดการณ์และแจ้งเตือนประชาชน

แนวทางแรกคือ การเพิ่มประสิทธิภาพระบบระบายน้ำ ด้วยการก่อสร้างอุโมงค์ยักษ์ใต้ดินเพื่อเร่งระบายน้ำจากคลองสายต่าง ๆ ไปยังทางน้ำสายหลักและแม่น้ำเจ้าพระยา ก่อนระบายออกสู่อ่าวไทย ควบคู่กับการลอกท่อระบายน้ำ ขุดลอกคลอง และกำจัดขยะอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้ทางน้ำสามารถรองรับปริมาณน้ำฝนได้เต็มประสิทธิภาพ

นอกจากนี้ ควรเพิ่มสถานีสูบน้ำและติดตั้งเครื่องสูบน้ำประสิทธิภาพสูงในพื้นที่เสี่ยง เพื่อเร่งระบายน้ำออกจากพื้นที่เมื่อเกิดฝนตกหนัก

แนวทางต่อมาคือ การพัฒนาพื้นที่รับน้ำและหน่วงน้ำ โดยใช้ระบบแก้มลิงหรือบึงรับน้ำรอบกรุงเทพฯ เพื่อช่วยชะลอปริมาณน้ำก่อนเข้าสู่ใจกลางเมือง พร้อมเพิ่มพื้นที่สีเขียวที่สามารถซึมซับและกักเก็บน้ำได้ตามแนวคิดเมืองฟองน้ำ หรือ Sponge City เช่น การออกแบบสวนสาธารณะให้สามารถรองรับน้ำชั่วคราวเมื่อเกิดฝนตกหนัก ซึ่งจะช่วยลดภาระของระบบระบายน้ำและเพิ่มพื้นที่สีเขียวให้กับเมืองไปพร้อมกัน

สำหรับการป้องกันน้ำหลากและน้ำทะเลหนุน จำเป็นต้องเสริมความแข็งแรงของคันกั้นน้ำริมแม่น้ำเจ้าพระยา รวมถึงแนวป้องกันตลิ่ง และพัฒนาประตูกั้นน้ำตามคลองสาขาเพื่อป้องกันไม่ให้น้ำจากแม่น้ำไหลย้อนกลับเข้าสู่พื้นที่ชุมชน

ขณะเดียวกัน การควบคุมผังเมืองถือเป็นมาตรการสำคัญ โดยต้องป้องกันการก่อสร้างอาคารหรือสิ่งปลูกสร้างที่กีดขวางเส้นทางไหลของน้ำ หรือ Floodways เพื่อรักษาพื้นที่ระบายน้ำตามธรรมชาติเอาไว้

ส่วนพื้นที่ชายฝั่งตอนใต้ ควรมีการฟื้นฟูป่าชายเลนเพื่อช่วยลดผลกระทบจากคลื่นทะเลและการกัดเซาะชายฝั่ง รวมถึงศึกษาความเป็นไปได้ในการพัฒนาประตูกั้นน้ำทะเล หรือ Tidal Gate และโครงสร้างป้องกันน้ำทะเลหนุนบริเวณอ่าวไทย โดยพิจารณาตัวอย่างนวัตกรรมจากต่างประเทศ ควบคู่กับการประเมินผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและระบบนิเวศ

อีกหนึ่งแนวทางสำคัญคือ การพัฒนาเทคโนโลยีและระบบเตือนภัยล่วงหน้า ด้วยการใช้ข้อมูลดาวเทียม เรดาร์ตรวจฝน แบบจำลองคอมพิวเตอร์ ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI และ Big Data มาวิเคราะห์แนวโน้มฝนตกหนักในแต่ละพื้นที่ เพื่อเพิ่มความแม่นยำของการพยากรณ์และช่วยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องเตรียมรับมือได้เร็วขึ้น

พร้อมกันนี้ ควรติดตั้งเซนเซอร์ตรวจวัดระดับน้ำในคลองแบบเรียลไทม์ เพื่อสนับสนุนการสั่งการเปิด-ปิดประตูระบายน้ำอย่างทันท่วงที รวมถึงพัฒนาระบบแจ้งเตือนประชาชนผ่านแอปพลิเคชันและสื่อออนไลน์ เพื่อให้สามารถเตรียมพร้อมรับมือหรือหลีกเลี่ยงเส้นทางที่มีน้ำท่วมขังได้อย่างรวดเร็ว

สำหรับพื้นที่เสี่ยงน้ำท่วมในกรุงเทพมหานคร มีหลายเขตที่ต้องเฝ้าระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากเป็นพื้นที่ลุ่มต่ำ มีข้อจำกัดด้านระบบระบายน้ำ หรือมีจุดคอขวดที่ทำให้น้ำไหลออกได้ช้า ได้แก่ คลองเตย บางเขน บางซื่อ ดอนเมือง ลาดพร้าว มีนบุรี ปทุมวัน สะพานสูง บางคอแหลม และบางรัก รวมถึงพื้นที่บางส่วนของฝั่งธนบุรี

พื้นที่เหล่านี้มีโอกาสเกิดน้ำท่วมขังเมื่อมีฝนตกหนัก โดยเฉพาะในบริเวณที่ระบบระบายน้ำมีข้อจำกัด และเมื่อปริมาณฝนเพิ่มขึ้นถึงประมาณ 40–60 มิลลิเมตรต่อชั่วโมง อาจทำให้เกิดน้ำรอการระบายได้ อย่างไรก็ตาม ระดับความเสี่ยงจะแตกต่างกันตามสภาพพื้นที่และประสิทธิภาพระบบระบายน้ำแต่ละจุด

ทั้งนี้ รายชื่อดังกล่าวเป็นพื้นที่ที่ควรเฝ้าระวังตามข้อมูลต้นฉบับ ไม่ใช่การจัดอันดับ 10 เขตที่เสี่ยงน้ำท่วมสูงสุดอย่างเป็นทางการ โดยกรุงเทพมหานครมีฐานข้อมูลจุดเสี่ยงน้ำท่วมที่สามารถใช้ตรวจสอบเป็นรายจุดได้