ฉลองครบรอบ 36 ปี กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล: เผยความลับแห่งเนบิวลาสามแฉก (Trifid Nebula)

วันที่ 24 เมษายนที่ผ่านมา กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิล (Hubble Space Telescope) ได้เฉลิมฉลองครบรอบ 36 ปี ของการทำภารกิจในอวกาศเมื่อปี ค.ศ. 1990 กล้องฮับเบิลได้ทำการสังเกตการณ์ไปแล้วมากกว่า 1.7 ล้านครั้ง และเพื่อเป็นการเฉลิมฉลองวาระพิเศษนี้ องค์การนาซา (NASA) ได้เผยแพร่ภาพถ่ายใหม่ล่าสุดของเนบิวลาสามแฉก (Trifid Nebula) ซึ่งเป็นภาพแสดงรายละเอียดของใจกลางของแหล่งกำเนิดดาวฤกษ์ที่งดงามด้วยสีสันที่หลากหลาย 

รู้จักกับเนบิวลา 3 แฉก (Messier 20)

เนบิวลาสามแฉก หรือวัตถุท้องฟ้าหมายเลข Messier 20 ตั้งอยู่ในกลุ่มดาวคนยิงธนู (Sagittarius) ห่างจากโลกของเราออกไปกว่า 4,000 ปีแสง เนบิวลาแห่งนี้ถูกตั้งชื่อโดย จอห์น เฮอร์เชล (John Herschel) นักดาราศาสตร์ชาวอังกฤษในศตวรรษที่ 19 ซึ่งมองเห็นผ่านกล้องโทรทรรศน์ว่าเนบิวลามีลักษณะเป็น 3 แฉก ที่ถูกแบ่งด้วยแนวฝุ่น แม้ว่าในเวลาต่อมาจะมีการค้นพบว่าความจริงแล้วมัน 4 แฉก ก็ยังคงใช้ชื่อเดิมคือ เนบิวลามีลักษณะเป็น 3 แฉก

โดยภาพถ่ายใหม่จากกล้องฮับเบิลเผยให้เห็นมุมมองที่ต่างออกไปจากกล้องบนพื้นโลกอย่างสิ้นเชิง เนื่องจากกระจกขนาด 2.4 เมตร ของฮับเบิลสามารถเก็บรายละเอียดได้ลึกและชัดเจนอย่างหาตัวจับยาก

เจาะลึกรายละเอียดภาพถ่ายปริศนา

ภาพฉลองครบรอบนี้จับภาพเพียงส่วนเล็ก ๆ บริเวณปลายสุดของหนึ่งในสี่แนวฝุ่นขนาดใหญ่ที่ยื่นออกมาจากใจกลางเนบิวลา โดยภาพที่ปรากฏมีโครงสร้างก๊าซและฝุ่นขนาดมหึมาดูคล้ายกับยอดเขาขนาดยักษ์ที่มีหนามสองเส้นยื่นออกมาคล้ายหนวดของแมลง ซึ่งหนามทั้งสองนี้ คือ ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ที่แตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง

1. หนามที่ชี้ขึ้นด้านบน คือ เสาก๊าซและฝุ่นความหนาแน่นสูงที่ยังไม่ถูกกัดเซาะจากรังสีอัลตราไวโอเลตและลมอนุภาคจากดาวฤกษ์เกิดใหม่ในบริเวณใกล้เคียงที่บริเวณปลายยอดของเสาต้นนี้ เราจะเห็นดาวฤกษ์ดวงหนึ่งที่กำลังก่อตัวขึ้น โดยมีโครงสร้างคล้ายปลายเล็บ ล้อมรอบอยู่ ซึ่งเชื่อว่านี่คือจานพอกพูนมวล (Circumstellar disk) ที่ในอนาคตจะรวมตัวก่อกำเนิดกลายเป็นดาวเคราะห์ต่อไป

2. หนามที่ชี้ไปทางซ้าย เป็นโครงสร้างที่เรียกว่า วัตถุเฮอร์บิก-ฮาโร (Herbig–Haro object) หรือที่ระบุชื่อเฉพาะว่า HH 399 มันคือลำแสงของสสาร (Jet) ที่พุ่งออกมาจากดาวฤกษ์ก่อนเกิด (Protostar) ซึ่งทำการดูดซับมวลสารรอบๆ เข้าไปมากเกินจนต้องพ่นมวลส่วนเกินพุ่งทะลุกลุ่มเมฆเนบิวลาออกไปไกลหลายปีแสง

การเปลี่ยนแปลงและพลังแห่งรังสี

การนำภาพถ่ายนี้ไปเปรียบเทียบกับภาพแรกของเนบิวลาสามแฉกที่ฮับเบิลเคยถ่ายไว้เมื่อปี 1997 ช่วยให้นักดาราศาสตร์สามารถวัดความเร็วและดูโครงสร้างของลำแสงสสารที่เปลี่ยนไปในช่วงเวลา 29 ปี เพื่อทำความเข้าใจว่าดาวฤกษ์เกิดใหม่มีปฏิสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมและเติบโตขึ้นมาได้อย่างไร

นอกจากนี้ ในภาพยังมีสิ่งปกคลุมคล้ายทากอวกาศ หรือลูกอ๊อดอยู่ทางซ้าย ซึ่งเป็นกลุ่มก๊าซหนาแน่นที่กำลังต้านทานการแตกตัวจากรังสีของเนบิวลา หากสังเกตมุมขวาล่างของภาพที่มืดสนิท มันไม่ใช่พื้นที่ว่างเปล่าบนอวกาศ แต่เป็นกลุ่มก๊าซและฝุ่นที่หนาแน่นทึบแสงซึ่งอาจมีดาวฤกษ์กำลังก่อตัวอยู่ภายใน

ในขณะที่มุมซ้ายบนที่มีสีฟ้าอ่อนคือบริเวณที่ก๊าซแตกตัวเป็นไอออนเมื่อรังสีอัลตราไวโอเลตเริ่มพัดเป่าเนบิวลาให้จางลง แสงสีเหลืองรอบ ๆ หัวของทากอวกาศแสดงให้เห็นถึงรังสีที่กำลังแกะสลัก เนบิวลา คล้ายกับวิธีที่ลมพายุพัดกัดเซาะโขดหินในทะเลทรายนั่นเอง

มรดกที่ยังมีลมหายใจของฮับเบิล

ตลอด 36 ปี ข้อมูลการสังเกตการณ์ของฮับเบิลได้ก่อให้เกิดงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์กว่า 23,000 ชิ้น เขียนโดยนักดาราศาสตร์เกือบ 29,000 คนทั่วโลก โดยมีถึง 1,100 ชิ้นที่ถูกตีพิมพ์ในปี 2025 เพียงปีเดียว แม้กล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลจะมีอายุมากแล้ว แต่มันก็ยังคงเดินหน้าปฏิบัติงานได้อย่างยอดเยี่ยมเกินกว่าที่จะถูกมองเป็นเพียงแค่ผลงานในอดีต