จีนทดลองใช้ “ไม้ไผ่” สร้างแนวกั้นทราย หวังหยุดการกลายเป็นทะเลทราย

การกลายเป็น "ทะเลทราย" คืออะไร ?

การกลายเป็นทะเลทราย หรือ Desertification คือกระบวนการที่พื้นที่แห้งแล้งซึ่งเคยมีศักยภาพในการรองรับระบบนิเวศและการเกษตรเกิดการเสื่อมโทรมอย่างรุนแรง จนสูญเสียพืชพรรณ สารอาหารในดิน และความสามารถในการใช้ประโยชน์ทางการเกษตร ปัญหานี้เกิดขึ้นได้จากหลายปัจจัย ตั้งแต่การเลี้ยงสัตว์มากเกินไป การตัดไม้ทำลายป่า ไปจนถึงแรงกดดันจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เมื่อพื้นที่เสื่อมโทรมลง การสูญเสียหน้าดินและการเคลื่อนตัวของทรายก็อาจสร้างผลกระทบต่อพื้นที่เกษตร ชุมชน ถนน และโครงสร้างพื้นฐานในบริเวณใกล้เคียง

สำหรับจีน ปัญหานี้มีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ เพราะมีพื้นที่ประมาณ 27.4% ของประเทศได้รับผลกระทบจากการกลายเป็นทะเลทราย และมีประชาชนราว 400 ล้านคนที่ได้รับผลกระทบโดยตรง จีนจึงพัฒนาวิธีควบคุมทรายมาอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในพื้นที่แห้งแล้งทางตอนเหนือ ซึ่งมีทั้งการปลูกพืช การสร้างแนวกั้นทราย และการใช้วัสดุต่าง ๆ เพื่อชะลอการเคลื่อนตัวของทราย

จากแนวกั้นฟางสู่แนวกั้น "ไม้ไผ่"

หนึ่งในวิธีที่จีนใช้มานานคือการสร้างแนวกั้นฟางแบบตารางหมากรุก หรือ Straw Checkerboard โดยนำฟางมาวางเป็นตารางบนพื้นทรายเพื่อเพิ่มความขรุขระของพื้นผิว ลดความเร็วของลมบริเวณใกล้พื้นดิน และช่วยลดการเคลื่อนที่ของเม็ดทราย วิธีดังกล่าวมีประสิทธิภาพในการควบคุมทราย แต่ปัญหาสำคัญคืออายุการใช้งาน เนื่องจากสภาพแวดล้อมในทะเลทรายมีทั้งลมแรง อุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลง และรังสีจากดวงอาทิตย์ ทำให้ฟางเสื่อมสภาพอย่างรวดเร็ว

ยกตัวอย่างเช่น ทางหลวงทะเลทรายทาคลามากัน (Taklimakan Desert Highway) มีความสำคัญต่อการสำรวจน้ำมันและการพัฒนาเศรษฐกิจของเขตซินเจียง แต่ต้องเผชิญกับทรายที่ถูกลมพัดมาปกคลุมอยู่เป็นประจำ จีนจึงนำทั้งรั้วกั้นทรายและแนวกั้นฟางแบบตารางมาใช้เพื่อปกป้องเส้นทาง แต่พบว่าฟางในทะเลทราย สามารถเสื่อมสภาพจนกลายเป็นฝุ่นได้ภายในเวลาเพียงแค่ 2–3 ปี เท่านั้น และแนวกั้นมากกว่า 70% สูญเสียประสิทธิภาพจนต้องมีการบำรุงรักษาหรือเปลี่ยนใหม่

อีกทางเลือกหนึ่งคือการใช้ตาข่ายพลาสติกสังเคราะห์ ซึ่งมีความทนทานมากกว่าฟาง แต่ปัญหาคือพลาสติกไม่สามารถย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ และอาจสร้างขยะตกค้างหรือความเสี่ยงต่อมลพิษไมโครพลาสติกในระยะยาว ไม้ไผ่จึงถูกมองว่าเป็นวัสดุที่น่าสนใจ เพราะมีคุณสมบัติหลายอย่างที่เหมาะกับแนวกั้นทราย ทั้งการเติบโตอย่างรวดเร็ว ความแข็งแรง และการเป็นวัสดุชีวภาพที่สามารถย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ

นักวิจัยจาก Chinese Academy of Forestry กำลังพัฒนาเทคนิคแปรรูปไม้ไผ่ดิบให้สามารถนำมาสานเป็นโครงสร้างรูปสี่เหลี่ยมสำหรับตรึงทราย รวมถึงสร้างเป็นแนวกั้นลมที่มีความสูง เพื่อช่วยลดแรงลมบริเวณพื้นผิวและลดการเคลื่อนตัวของเม็ดทราย แนวกั้นไม้ไผ่ดังกล่าวไม่ได้มีเป้าหมายในการ “เปลี่ยนทะเลทรายให้กลายเป็นป่า” ในทันที แต่ทำหน้าที่เป็นโครงสร้างพื้นฐานเพื่อทำให้พื้นที่ทรายมีเสถียรภาพมากขึ้น เมื่อทรายไม่ถูกลมพัดเคลื่อนที่อย่างรุนแรง พื้นที่ดังกล่าวก็จะมีโอกาสมากขึ้นสำหรับการฟื้นฟูพืชและระบบนิเวศในขั้นตอนต่อไป

โดยแนวกั้นไม้ไผ่อาจมีอายุการใช้งานประมาณ 3–10 ปี หรือยาวนานกว่าแนวกั้นฟางประมาณ 3 เท่า ช่วยลดต้นทุนโดยรวมลงมากกว่า 20% นอกจากนี้ ไม้ไผ่ยังมีข้อได้เปรียบในด้านการเป็นวัสดุหมุนเวียน ทนต่อรังสีอัลตราไวโอเลต และสามารถย่อยสลายได้ทางชีวภาพ จึงช่วยลดความกังวลเกี่ยวกับขยะพลาสติกและไมโครพลาสติกที่อาจเกิดจากแนวกั้นสังเคราะห์

การแก้ปัญหาทะเลทรายไม่ได้มีเพียงเรื่องการหยุดทรายเท่านั้น เพราะเมื่อทรายมีเสถียรภาพแล้ว ปัจจัยสำคัญต่อไปคือ “น้ำ” นักวิจัยได้ทำการพัฒนาถาดเก็บน้ำฝนควบคู่ไปกับแนวกั้นไม้ไผ่ โดยใช้ส่วนผสมของเส้นใยไม้ไผ่และเส้นใยไม้ในการสร้างโครงสร้างที่สามารถรวบรวมน้ำฝนที่มีอยู่อย่างจำกัด และช่วยส่งน้ำลงไปยังชั้นดินที่ลึกขึ้น

แนวคิดนี้มีความสำคัญอย่างมากสำหรับพื้นที่ทะเลทรายและพื้นที่แห้งแล้ง เพราะปริมาณน้ำฝนมีจำกัดและน้ำที่ตกลงบนพื้นทรายสามารถสูญเสียไปอย่างรวดเร็ว การรวบรวมน้ำไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสมจึงอาจเพิ่มโอกาสให้พืชสามารถนำความชื้นไปใช้ได้มากขึ้น เมื่อรวมระบบเก็บน้ำเข้ากับแนวกั้นทราย จึงเกิดเป็นแนวทางฟื้นฟูที่ทำงานต่อเนื่องกัน ตั้งแต่การลดความเร็วลมและตรึงทราย ไปจนถึงการรักษาความชื้นและเปิดโอกาสให้พืชเข้ามาฟื้นฟูพื้นที่ต่อ

ทดลองในชิงไห่และมองโกเลียใน

ระบบแนวกั้นไม้ไผ่กำลังได้รับการทดลองภาคสนามในมณฑลชิงไห่และเขตปกครองตนเองมองโกเลียใน ซึ่งเป็นพื้นที่ที่ต้องเผชิญกับสภาพแวดล้อมแห้งแล้งและการเคลื่อนตัวของทราย ผลการทดลองเบื้องต้นแสดงให้เห็นว่าแนวกั้นไม้ไผ่สามารถรับมือกับสภาพอากาศที่รุนแรงในพื้นที่ทะเลทรายได้ โดยไม่เกิดปัญหาเปราะแตกหรือเน่าเสียก่อนเวลาอันควร

นักวิจัยยังพยายามต่อยอดแนวคิดไปไกลกว่าการสร้างแนวกั้นทราย ด้วยการทดลองเพาะเลี้ยงเห็ดที่สามารถรับประทานได้ในพื้นที่ดินทรายภายใต้บริเวณที่มีแนวกั้นไม้ไผ่ปกคลุม เป้าหมายคือการเพิ่มอินทรียวัตถุและสารอาหารในดิน ซึ่งอาจช่วยสร้างเงื่อนไขให้พื้นที่เสื่อมโทรมค่อย ๆ มีความเหมาะสมต่อสิ่งมีชีวิตมากขึ้น และนำไปสู่กระบวนการฟื้นฟูระบบนิเวศในระยะยาว

การทดลองแนวกั้นไม้ไผ่เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามขนาดใหญ่ในการรับมือกับการกลายเป็นทะเลทรายของจีน โดยเฉพาะโครงการ Three-North Shelterbelt Program ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ทางตะวันตกเฉียงเหนือ ตอนเหนือ และตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศเป็นระยะทางหลายพันกิโลเมตร โครงการดังกล่าวมีเป้าหมายในการสร้างแนวป้องกันและฟื้นฟูพื้นที่เสื่อมโทรม เพื่อช่วยลดการขยายตัวของทะเลทรายและป้องกันทรายไม่ให้ส่งผลกระทบต่อพื้นที่อยู่อาศัย พื้นที่เกษตร และโครงสร้างพื้นฐาน