ภัยพิบัติป่วนเกษตรไทย น้ำท่วมทุเรียนเสียหาย ประกันพืชผลยังไม่ทั่วถึง

ภัยพิบัติกำลังสร้างแรงกดดันต่อภาคเกษตรไทย ทั้งผลผลิตที่เสียหาย รายได้เกษตรกรที่ลดลง และความเสี่ยงต่อราคาสินค้าเกษตร ขณะที่ระบบประกันภัยพืชผลของไทยยังครอบคลุมพืชเศรษฐกิจเพียงบางประเภท ทำให้เกษตรกรจำนวนมากต้องแบกรับความเสียหายด้วยตัวเอง

สถานการณ์น้ำท่วมช่วงเดือนกันยายนถึงตุลาคม 2569 สะท้อนความรุนแรงของปัญหา โดยมีพื้นที่เกษตรได้รับผลกระทบกว่า 1.83 ล้านไร่ ขณะที่สวนทุเรียนภาคตะวันออกเผชิญความเสียหายหนัก ซึ่งอาจส่งผลต่อผลผลิตและการส่งออกในปี 2570

ความท้าทายสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการจ่ายเงินเยียวยาหลังเกิดภัย แต่รวมถึงการขยายประกันภัยพืชผล การใช้ข้อมูลสภาพอากาศคาดการณ์ผลผลิต และการบริหารตลาดสินค้าเกษตรเพื่อลดความเสี่ยงในระยะยาว

น้ำท่วมกระทบเกษตรกร 1.7 แสนราย พื้นที่เสียหายกว่า 1.83 ล้านไร่

กรมส่งเสริมการเกษตรรายงานว่า น้ำท่วมระหว่างเดือนกันยายนถึงตุลาคม 2569 ส่งผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรใน 56 จังหวัด มีเกษตรกรได้รับความเดือดร้อนเบื้องต้นประมาณ 170,000 ราย และพื้นที่เกษตรได้รับผลกระทบรวม 1.831 ล้านไร่

ความเสียหายไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะกับเกษตรกร แต่ยังส่งผลต่อโรงสี โรงงานแปรรูป ผู้รวบรวมผลผลิต ธุรกิจขนส่ง และร้านค้าที่พึ่งพากำลังซื้อในพื้นที่เกษตร

หากผลผลิตลดลงมากกว่าคาด ปริมาณสินค้าเข้าสู่ตลาดอาจไม่เพียงพอกับความต้องการ และสร้างแรงกดดันให้ราคาสินค้าเกษตรปรับสูงขึ้น

ภาครัฐกำหนดอัตราช่วยเหลือเกษตรกรที่ได้รับความเสียหาย โดยมีวงเงินสูงสุดตามประเภทพืช ดังนี้

การช่วยเหลือจำกัดไม่เกินครัวเรือนละ 30 ไร่ และเกษตรกรต้องผ่านหลักเกณฑ์การขึ้นทะเบียน การแจ้งความเสียหาย และการตรวจสอบของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

อย่างไรก็ตาม เงินเยียวยาเป็นเพียงการบรรเทาความเดือดร้อน ไม่ได้ชดเชยต้นทุนและรายได้ที่สูญเสียทั้งหมด โดยเฉพาะไม้ผลที่ใช้เงินลงทุนสูงและต้องใช้เวลาหลายปีกว่าจะกลับมาให้ผลผลิต

ความล่าช้าในการสำรวจและจ่ายเงินช่วยเหลือยังอาจทำให้เกษตรกรขาดเงินทุนสำหรับเริ่มรอบการผลิตใหม่ ขณะที่ผู้ประกอบการปลายน้ำวางแผนจัดซื้อวัตถุดิบได้ยากขึ้น

น้ำท่วมสวนทุเรียนตะวันออกเสียหาย 8,800 ล้านบาท กระทบผลผลิตปี 2570

ศูนย์วิจัยกสิกรไทย (KResearch) ประเมินว่า น้ำท่วมภาคตะวันออกระหว่างวันที่ 24 กันยายนถึง 2 ตุลาคม 2569 ซึ่งกินเวลาประมาณ 9 วัน สร้างความเสียหายแก่สวนทุเรียนมากกว่า 40,000 ไร่ หรือประมาณ 6% ของพื้นที่ปลูกทุเรียนภาคตะวันออก

มีชาวสวนได้รับผลกระทบโดยตรงมากกว่า 4,000 ครัวเรือน โดยจังหวัดจันทบุรีและระยองได้รับความเสียหายหนักที่สุด ขณะที่จังหวัดตราดได้รับผลกระทบในระดับน้อยกว่า

ปัญหาสำคัญคือน้ำท่วมขังทำให้ต้นทุเรียนจำนวนมากยืนต้นตายและฟื้นฟูได้ยาก โดยเฉพาะต้นที่โตเต็มที่และพร้อมให้ผลผลิต

ทุเรียนพันธุ์หมอนทอง ซึ่งเป็นสินค้าสำคัญของตลาดส่งออก ได้รับผลกระทบมาก ทำให้ความเสียหายอาจลุกลามไปถึงโรงคัดบรรจุ ผู้รวบรวมผลผลิต และธุรกิจส่งออก

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยประเมินว่า ความเสียหายรวมอยู่ที่ประมาณ 8,800 ล้านบาท และผลผลิตทุเรียนปี 2570 อาจลดลงประมาณ 56,000 ตัน

ผลกระทบที่หนักที่สุดตกอยู่กับเจ้าของสวน เพราะต้นทุเรียนที่ตายไม่สามารถกลับมาให้ผลผลิตได้ทันที แม้เกษตรกรจะมีเงินลงทุนปลูกใหม่ก็ตาม

KResearch ประเมินว่า ชาวสวนบางส่วนอาจขาดรายได้นานกว่า 5 ปี ระหว่างนั้นยังต้องแบกรับต้นทุนปลูกใหม่ ค่าแรง ค่าปุ๋ย และภาระหนี้ โดยไม่มีรายได้จากผลผลิตมาชดเชย

เกษตรกรที่มีเงินทุนไม่เพียงพออาจจำเป็นต้องเปลี่ยนไปปลูกพืชชนิดอื่น ซึ่งอาจส่งผลต่อโครงสร้างการผลิตทุเรียนภาคตะวันออกในระยะยาว

ทุเรียนปี 2570 เสี่ยงราคาพุ่ง 11% ส่งออกจีนอาจลดลง

ภาคตะวันออกเป็นแหล่งผลิตทุเรียนสำคัญ คิดเป็นประมาณ 52% ของผลผลิตทุเรียนทั้งประเทศ

เมื่อพื้นที่เพาะปลูกหลักได้รับความเสียหาย จึงอาจส่งผลต่อปริมาณทุเรียนเข้าสู่ตลาดในฤดูกาลถัดไป รวมถึงการส่งออกไปยังประเทศจีน ซึ่งเป็นตลาดสำคัญของทุเรียนไทย

ศูนย์วิจัยกสิกรไทยคาดว่า ราคาทุเรียนเฉลี่ยในช่วงเดือนเมษายนถึงมิถุนายน 2570 อาจเพิ่มขึ้นประมาณ 11% จากช่วงเดียวกันของปีก่อน มาอยู่ที่เฉลี่ย 155 บาทต่อกิโลกรัม

ขณะที่ปริมาณส่งออกทุเรียนไทยไปจีนในปี 2570 อาจต่ำกว่า 840,000 ตัน โดยไทยส่งออกทุเรียนคิดเป็นประมาณ 75% ของผลผลิตทั้งหมด

แม้ราคาที่เพิ่มขึ้นอาจเป็นประโยชน์ต่อเกษตรกรที่ยังมีผลผลิตจำหน่าย แต่ชาวสวนที่ต้นทุเรียนเสียหายกลับอาจไม่มีสินค้าเพียงพอที่จะได้รับประโยชน์จากราคาที่สูงขึ้น

ในด้านการส่งออก หากไทยมีผลผลิตไม่เพียงพอหรือราคาปรับสูงมาก ผู้ซื้อในต่างประเทศอาจกระจายคำสั่งซื้อไปยังแหล่งผลิตอื่น ทำให้การแข่งขันในตลาดทุเรียนเข้มข้นขึ้น

กรณีสวนทุเรียนสะท้อนข้อจำกัดของการช่วยเหลือหลังเกิดภัย เพราะแม้รัฐจะมีเงินเยียวยา แต่ไม่สามารถชดเชยรายได้ที่สูญเสียต่อเนื่องหลายปีได้ทั้งหมด

อีกทั้งทุเรียนยังไม่มีระบบประกันภัยพืชผลในวงกว้างเช่นเดียวกับข้าว ทำให้ชาวสวนจำนวนมากต้องรับความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติด้วยตัวเอง

ประกันภัยพืชผลไทยยังจำกัด ครอบคลุมข้าวและพืชบางชนิด

ประเทศไทยมีประสบการณ์ดำเนินโครงการประกันภัยพืชผลในวงกว้าง โดยเฉพาะประกันภัยข้าวนาปีและประกันภัยข้าวโพดเลี้ยงสัตว์

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยของสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ระบุว่า แม้โครงการประกันภัยข้าวนาปีดำเนินมานานกว่าทศวรรษ แต่ยังมีข้อจำกัดด้านความล่าช้าและความคลาดเคลื่อนในการจ่ายสินไหม

ระบบประกันภัยยังพึ่งพาการอุดหนุนเบี้ยจากภาครัฐและสถาบันการเงินเป็นหลัก ขณะที่ความต้องการซื้อประกันด้วยตัวเองของเกษตรกรยังอยู่ในระดับต่ำ

สำหรับประกันภัยข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ เคยมีโครงการดำเนินการมาก่อน แต่ในปี 2569 มีการใช้มาตรการประกันรายได้เข้ามาดูแลผู้ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์แทนตามข้อมูลในต้นฉบับ

ส่วนพืชเศรษฐกิจชนิดอื่นยังอยู่ระหว่างการศึกษาและพัฒนารูปแบบความคุ้มครอง ได้แก่

• มันสำปะหลัง ศึกษาการใช้ดัชนีฝนแล้งและผลผลิตเฉลี่ยของพื้นที่เป็นเกณฑ์จ่ายเงิน
• ยางพารา มีการศึกษารูปแบบประกันภัยและความต้องการของเกษตรกร
• ลำไย มีแนวคิดประกันภัยแล้งโดยใช้ดัชนีฝน เชื่อมโยงกับสินเชื่อเกษตรกร
• ทุเรียน เคยมีโครงการนำร่องใช้ความเร็วลมเป็นดัชนีประกันภัย เพื่อประเมินความเสี่ยงผลทุเรียนร่วง

การประกันภัยโดยใช้ดัชนีสภาพอากาศอาจช่วยลดขั้นตอนสำรวจความเสียหายทีละแปลง และทำให้จ่ายเงินได้รวดเร็วขึ้น

แต่ระบบดังกล่าวต้องอาศัยข้อมูลอากาศและผลผลิตที่แม่นยำ เพราะหากดัชนีไม่สอดคล้องกับความเสียหายจริง เกษตรกรอาจได้รับเงินชดเชยไม่ตรงกับความสูญเสีย

โจทย์สำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่การเพิ่มจำนวนผลิตภัณฑ์ประกันภัยเท่านั้น แต่ยังรวมถึงราคาเบี้ยประกัน ความน่าเชื่อถือของข้อมูล ความรวดเร็วในการจ่ายสินไหม และความเข้าใจของเกษตรกร

หากขยายระบบได้อย่างเหมาะสม ประกันภัยพืชผลอาจช่วยให้เกษตรกรมีเงินทุนเริ่มการผลิตใหม่ ลดความเสี่ยงหนี้เสียของสถาบันการเงิน และช่วยรักษาความต่อเนื่องของวัตถุดิบให้โรงงานแปรรูป

SCB EIC เตือน 4 ความเสี่ยงเกษตรไทยปี 2570 จับตาเอลนีโญ

นอกจากภัยพิบัติ ภาคเกษตรไทยยังต้องเผชิญความเสี่ยงจากเศรษฐกิจโลก การค้า และต้นทุนพลังงาน

ศูนย์วิจัยเศรษฐกิจและธุรกิจ ธนาคารไทยพาณิชย์ (SCB EIC) ประเมินว่า ภาคเกษตรไทยปี 2570 มีความเสี่ยงสำคัญ 4 ด้าน

ด้านแรก เศรษฐกิจจีนและประเทศคู่ค้าเติบโตต่ำ อาจจำกัดความต้องการสินค้าเกษตรในตลาดโลก และกดดันการส่งออกของไทย

ด้านที่สอง ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์และราคาน้ำมันผันผวน ส่งผลต่อต้นทุนปุ๋ย พลังงาน การขนส่ง และค่าระวางเรือ กระทบเกษตรกรผู้ปลูกข้าว อ้อย มันสำปะหลัง ยางพารา และปาล์มน้ำมัน

ด้านที่สาม มาตรการภาษีของสหรัฐฯ อาจส่งผลต่อภาคเกษตรผ่านการส่งออกโดยตรง สินค้าขั้นกลาง และการชะลอตัวของเศรษฐกิจโลก

ด้านที่สี่ ความเสี่ยงเอลนีโญ ซึ่งอาจกดดันผลผลิตต่อเนื่องถึงไตรมาสแรกของปี 2570 โดย SCB EIC คาดว่าปริมาณฝนและน้ำในเขื่อนอาจต่ำกว่าปกติ

พืชที่มีความเสี่ยงผลผลิตลดลง ได้แก่ อ้อย ข้าวนาปี ยางพารา และปาล์มน้ำมัน

หากผลผลิตลดลงพร้อมกันหลายพื้นที่ อาจสร้างแรงกดดันต่อราคาสินค้าเกษตรและต้นทุนอาหาร ขณะที่เกษตรกรบางส่วนอาจมีรายได้ลดลงแม้ราคาสินค้าปรับสูงขึ้น

สำหรับโรงงานแปรรูป ความเสี่ยงสำคัญคือการขาดแคลนวัตถุดิบและต้นทุนจัดซื้อที่เพิ่มขึ้น ส่วนผู้ส่งออกอาจเผชิญปัญหาส่งมอบสินค้าไม่ทันคำสั่งซื้อ และเสี่ยงเสียส่วนแบ่งตลาดให้คู่แข่ง

สนค. เสนอใช้ข้อมูลคาดการณ์ผลผลิต ลดความเสี่ยงสินค้าขาดตลาด–ราคาผันผวน

สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (สนค.) ระบุว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศทำให้ปริมาณ คุณภาพ และช่วงเวลาที่ผลผลิตออกสู่ตลาดมีความไม่แน่นอนมากขึ้น

บางช่วงสินค้าอาจขาดตลาดจนราคาสูง แต่บางช่วงผลผลิตอาจออกมาพร้อมกันจนราคาตก ส่งผลกระทบตั้งแต่เกษตรกร โรงงานแปรรูป ไปจนถึงผู้บริโภค

การรับมือจึงต้องเปลี่ยนจากการแก้ปัญหาหลังเกิดเหตุ มาเป็นการใช้ข้อมูลวางแผนล่วงหน้า โดยมีแนวทางสำคัญ 3 ด้าน

1. เชื่อมข้อมูลสภาพอากาศ พื้นที่เพาะปลูก และผลผลิต

เพื่อคาดการณ์ว่าสินค้าชนิดใด พื้นที่ใด และช่วงเวลาใดมีความเสี่ยง โดย สนค. เริ่มนำร่องระบบคาดการณ์ผลผลิตข้าวใกล้เก็บเกี่ยวในระดับพื้นที่ เพื่อเตรียมมาตรการก่อนเกิดปัญหาสินค้าล้นตลาดหรือขาดแคลน

2. วางแผนวัตถุดิบและระบบขนส่งสำรอง

โรงงานแปรรูปควรกระจายแหล่งจัดซื้อวัตถุดิบ ขณะที่ธุรกิจขนส่งต้องเตรียมเส้นทางและคลังสินค้าทางเลือก เพื่อรองรับกรณีภัยพิบัติกระทบพื้นที่ผลิตหลัก

3. เตรียมมาตรการรับซื้อ กระจายสินค้า และติดตามราคา

หากผลผลิตออกมามากกว่าคาด ต้องเตรียมช่องทางระบายสินค้า แต่หากผลผลิตลดลงต้องวางแผนกระจายสินค้าจากพื้นที่อื่น เพื่อรักษาสมดุลระหว่างรายได้เกษตรกรกับค่าครองชีพประชาชน

ข้อมูลคาดการณ์ยังสามารถนำไปต่อยอดการพัฒนาประกันภัยพืชผล การให้สินเชื่อ และการลงทุนระบบน้ำ คลังสินค้า รวมถึงโรงงานแปรรูปได้

ประกันพืชผล–ข้อมูลคาดการณ์ กุญแจลดความเสี่ยงเกษตรไทย

ภัยพิบัติที่รุนแรงขึ้นทำให้ภาคเกษตรไทยไม่สามารถพึ่งพาเงินเยียวยาหลังเกิดเหตุเพียงอย่างเดียว เพราะความเสียหายบางประเภท โดยเฉพาะไม้ผล อาจทำให้เกษตรกรสูญเสียรายได้ต่อเนื่องหลายปี

การขยายระบบประกันภัยพืชผลให้ครอบคลุมพืชเศรษฐกิจมากขึ้น จึงเป็นหนึ่งในแนวทางช่วยลดภาระเกษตรกรและงบประมาณภาครัฐ แต่ต้องพัฒนาควบคู่กับข้อมูลความเสี่ยงที่แม่นยำและระบบจ่ายสินไหมที่มีประสิทธิภาพ

ขณะเดียวกัน ภาครัฐและผู้ประกอบการต้องใช้ข้อมูลสภาพอากาศ พื้นที่เพาะปลูก และผลผลิต เพื่อวางแผนการผลิต การจัดซื้อ และการกระจายสินค้าให้ทันต่อสถานการณ์

การแข่งขันของภาคเกษตรไทยในอนาคตจึงไม่ได้วัดเพียงว่าใครผลิตได้มากที่สุด แต่ขึ้นอยู่กับว่าใครสามารถคาดการณ์ผลผลิต บริหารความเสี่ยง และส่งมอบสินค้าได้อย่างต่อเนื่อง แม้ต้องเผชิญภัยพิบัติและความผันผวนของตลาดโลก