13 ก.พ. “วันรักนกเงือก” นกที่ขึ้นชื่อเรื่อง “รักแท้” แถมเป็น “นักปลูกป่ามือฉมัง”

วันที่ 13 กุมภาพันธ์ของทุกปี ตรงกับ “วันรักนกเงือก” (Love Hornbill Day) ซึ่งก่อตั้งขึ้นในปี พ.ศ. 2547 โดย มูลนิธิศึกษาวิจัยนกเงือก คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล เพื่อรณรงค์ให้สังคมตระหนักถึงความสำคัญของการอนุรักษ์ “นกเงือก” สัตว์ป่าคุ้มครองที่หลายชนิดอยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์ และเป็นตัวชี้วัดความอุดมสมบูรณ์ของผืนป่าไทย

นกเงือกเป็นนกขนาดใหญ่ โดดเด่นด้วยจะงอยปากหนาและ “โหนก” ด้านบน ซึ่งภายในเป็นโพรงมีเนื้อเยื่อคล้ายฟองน้ำ โครงสร้างดังกล่าวช่วยขยายเสียงร้องและแสดงสถานะทางสังคมของแต่ละชนิด นกเงือกในประเทศไทยพบได้ราว 13 ชนิด กระจายตัวในผืนป่าภาคใต้และตะวันตก โดยเฉพาะป่าดิบชื้นที่ยังคงความสมบูรณ์

บทบาทสำคัญของนกเงือกคือการเป็น “นักปลูกป่ามือฉมัง” เพราะมีพฤติกรรมเลือกกินผลไม้สุก แล้วนำเมล็ดไปทิ้งไว้ไกลจากต้นแม่ ช่วยกระจายพันธุ์ไม้และฟื้นฟูโครงสร้างป่า นอกจากนี้ยังช่วยควบคุมประชากรสัตว์ขนาดเล็ก เช่น แมลง กิ้งก่า และหนู ทำให้ระบบนิเวศเกิดความสมดุล การคงอยู่ของนกเงือกจึงสะท้อนสุขภาพของผืนป่าได้ในระดับหนึ่ง

อีกหนึ่งเอกลักษณ์ที่ทำให้นกเงือกถูกยกให้เป็น “สัญลักษณ์แห่งความรักและความซื่อสัตย์” คือพฤติกรรมครองคู่แบบผัวเดียวเมียเดียวตลอดชีวิต เมื่อถึงฤดูผสมพันธุ์ ตัวเมียจะเข้าไปอยู่ในโพรงไม้ แล้วใช้โคลนและมูลปิดปากโพรง เหลือเพียงช่องแคบ ๆ ให้ตัวผู้คอยนำอาหารมาป้อนตลอดระยะเวลาฟักไข่และเลี้ยงลูกอ่อน หากคู่ใดสูญเสียอีกฝ่าย มักไม่จับคู่ใหม่ง่าย ๆ พฤติกรรมดังกล่าวสะท้อนความผูกพันอันแน่นแฟ้นในโลกธรรมชาติ

อย่างไรก็ตาม นกเงือกกำลังเผชิญภัยคุกคามจากการตัดไม้ทำลายป่า การลักลอบล่าสัตว์ และการรบกวนแหล่งอาศัย ส่งผลให้จำนวนประชากรลดลงต่อเนื่อง การอนุรักษ์จึงต้องควบคู่ทั้งการปกป้องผืนป่าต้นน้ำ การสร้างความร่วมมือกับชุมชนท้องถิ่น และการส่งเสริมความรู้ความเข้าใจแก่สาธารณชน

ในโอกาสวันรักนกเงือกปีนี้ หน่วยงานด้านทรัพยากรธรรมชาติ อาทิ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช ร่วมกับเครือข่ายนักวิจัยและชุมชน จัดกิจกรรมเผยแพร่ความรู้และรณรงค์อนุรักษ์ เพื่อให้ “เสียงปีก” ของนกเงือกยังคงก้องอยู่ในผืนป่าไทยสืบไป

การรักษานกเงือกไม่ใช่เพียงการปกป้องสัตว์ป่าชนิดหนึ่ง หากแต่คือการรักษาความสมบูรณ์ของระบบนิเวศทั้งผืน เพราะเมื่อป่ายังคงอยู่ นกเงือกก็จะยังโบยบิน และเมื่อมีนกเงือก ผืนป่าก็ย่อมมีชีวิต