21 มิ.ย. “วันครีษมายัน” วันที่กลางวันยาวนานที่สุดในรอบปี

วันที่ 21 มิถุนายน 2569 ถือเป็น "วันครีษมายัน" (Summer Solstice) ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์สำคัญที่เกิดขึ้นปีละครั้ง และเป็นวันที่ประเทศในซีกโลกเหนือ รวมถึงประเทศไทย มีช่วงเวลากลางวันยาวนานที่สุด ขณะที่ช่วงเวลากลางคืนสั้นที่สุดของปี ส่วนประเทศในซีกโลกใต้จะมีช่วงเวลากลางวันสั้นที่สุดและกลางคืนยาวนานที่สุด

สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ (NARIT) อธิบายว่า วันครีษมายันเป็นวันที่ดวงอาทิตย์ปรากฏอยู่ในตำแหน่งเหนือสุดเมื่อเทียบกับเส้นศูนย์สูตรโลก หรือเป็นวันที่ดวงอาทิตย์โคจรไปถึง "จุดสุดทางเหนือ" ก่อนจะเริ่มเคลื่อนกลับลงมาทางใต้ในวันถัดไป ส่งผลให้ผู้สังเกตบนโลกเห็นดวงอาทิตย์ขึ้นจากขอบฟ้าทางทิศตะวันออกเฉียงไปทางเหนือมากที่สุด และตกลับขอบฟ้าทางทิศตะวันตกเฉียงไปทางเหนือมากที่สุดของปี

สำหรับประเทศไทย ในวันครีษมายันปีนี้ ดวงอาทิตย์จะขึ้นเวลาประมาณ 05.51 น. และตกลับขอบฟ้าเวลาประมาณ 18.47 น. รวมระยะเวลาที่ดวงอาทิตย์ปรากฏบนท้องฟ้าประมาณ 12 ชั่วโมง 56 นาที อ้างอิงเวลาสำหรับพื้นที่กรุงเทพมหานคร นับเป็นวันที่ประเทศไทยได้รับแสงอาทิตย์ยาวนานที่สุดในรอบปี

อย่างไรก็ตาม แม้วันครีษมายันจะเป็นจุดเริ่มต้นของฤดูร้อนตามหลักดาราศาสตร์ของซีกโลกเหนือ แต่ประเทศไทยซึ่งตั้งอยู่ใกล้เส้นศูนย์สูตรและได้รับอิทธิพลจากระบบลมมรสุม จะใช้การแบ่งฤดูกาลตามลักษณะของสภาพอากาศเป็นหลัก ทำให้ช่วงเวลาดังกล่าวยังคงอยู่ในฤดูฝน

นักดาราศาสตร์อธิบายว่า ฤดูกาลบนโลกเกิดจากการที่แกนหมุนของโลกเอียงประมาณ 23.5 องศา เมื่อเทียบกับแนวตั้งฉากของระนาบการโคจรรอบดวงอาทิตย์ ส่งผลให้แต่ละพื้นที่บนโลกได้รับพลังงานจากดวงอาทิตย์แตกต่างกัน ทั้งในด้านมุมตกกระทบของแสง ระยะเวลารับแสง และปริมาณความร้อน จนนำไปสู่ความแตกต่างของอุณหภูมิ ช่วงเวลากลางวันและกลางคืน รวมถึงฤดูกาลในแต่ละภูมิภาค

การเอียงของแกนโลกยังทำให้ตำแหน่งการขึ้นและตกของดวงอาทิตย์เปลี่ยนแปลงไปตลอดทั้งปี โดยในทางดาราศาสตร์ได้กำหนดปรากฏการณ์สำคัญที่เกี่ยวข้องกับตำแหน่งดวงอาทิตย์ไว้ 4 ช่วง ได้แก่

วันวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox) ช่วงที่ดวงอาทิตย์ขึ้นตรงทิศตะวันออกและตกตรงทิศตะวันตก ส่งผลให้ช่วงเวลากลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน

วันครีษมายัน (Summer Solstice) วันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นและตกค่อนไปทางทิศเหนือมากที่สุด ทำให้ซีกโลกเหนือมีช่วงเวลากลางวันยาวนานที่สุด

วันศารทวิษุวัต (Autumnal Equinox) วันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นตรงทิศตะวันออกและตกตรงทิศตะวันตกอีกครั้ง ส่งผลให้กลางวันและกลางคืนยาวนานเท่ากัน

และวันเหมายัน (Winter Solstice) วันที่ดวงอาทิตย์ขึ้นและตกค่อนไปทางทิศใต้มากที่สุด ส่งผลให้ซีกโลกเหนือมีช่วงเวลากลางคืนยาวนานที่สุดของปี

ทั้งนี้ การอธิบายปรากฏการณ์ดังกล่าวเป็นการอ้างอิงจากมุมมองของซีกโลกเหนือ ซึ่งรวมถึงประเทศไทย ขณะที่ประเทศในซีกโลกใต้จะมีลักษณะฤดูกาลตรงกันข้าม ส่วนในวันวสันตวิษุวัตและวันศารทวิษุวัต พื้นที่ส่วนใหญ่ของโลกจะมีช่วงเวลากลางวันและกลางคืนใกล้เคียงกันที่ประมาณ 12 ชั่วโมง

หลังจากวันครีษมายัน ปรากฏการณ์สำคัญทางดาราศาสตร์ลำดับถัดไปคือ "วันศารทวิษุวัต" ซึ่งในปี 2569 ตรงกับวันที่ 23 กันยายน โดยดวงอาทิตย์จะขึ้นตรงทิศตะวันออกและตกตรงทิศตะวันตก ทำให้ช่วงเวลากลางวันและกลางคืนยาวนานใกล้เคียงกัน นับเป็นจุดเริ่มต้นของฤดูใบไม้ร่วงในซีกโลกเหนือ และฤดูใบไม้ผลิในซีกโลกใต้