โลจิสติกส์ประชาธิปไตย เส้นทางบัตรเลือกตั้งจากต่างแดนสู่หีบไทย

การเลือกตั้งมักถูกมองผ่านกรอบของกฎหมาย การแข่งขันทางการเมือง หรือกระบวนการนับคะแนน แต่เบื้องหลัง “หนึ่งเสียง” ที่ถูกหย่อนลงในหีบ ยังมีอีกระบบหนึ่งที่ทำให้สิทธิทางการเมืองเกิดขึ้นได้จริง นั่นคือระบบโลจิสติกส์ของการเลือกตั้ง

การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรปี 2569 ของไทย เป็นหนึ่งในกระบวนการที่มีความซับซ้อนด้านการจัดการมากที่สุดครั้งหนึ่ง บัตรเลือกตั้งถูกจัดพิมพ์มากกว่า 168 ล้านใบ เพื่อรองรับผู้มีสิทธิทั้งในประเทศและการลงคะแนนจากต่างประเทศ ครอบคลุม 400 เขตเลือกตั้ง และ 95 เมืองใน 67 ประเทศทั่วโลก

กระบวนการทั้งหมดเริ่มตั้งแต่การออกแบบบัตรที่ต้องระบุรหัสเขตเลือกตั้งเฉพาะ เพื่อให้สามารถคัดแยกกลับสู่พื้นที่เดิมได้อย่างแม่นยำ จากนั้นบัตรจะถูกกระจายไปยังสถานทูตและสถานกงสุลไทย ผ่านระบบขนส่งระหว่างประเทศที่รัฐไทยไม่สามารถควบคุมได้ทั้งหมด

เมื่อผู้มีสิทธิในต่างแดนลงคะแนน บัตรเลือกตั้งต้องถูกส่งกลับมายังสถานทูต ก่อนถูกรวบรวมและขนส่งกลับประเทศไทย เพื่อเข้าสู่กระบวนการคัดแยกและกระจายไปยังแต่ละเขตให้ทันการนับคะแนนพร้อมกันในวันที่ 8 กุมภาพันธ์ ทั้งหมดนี้ดำเนินไปภายใต้กรอบเวลาที่จำกัด โดยมีช่วงเวลาสำรองของระบบเพียงไม่กี่วัน

กรณีฝรั่งเศส ความสะดุดของห่วงโซ่นอกประเทศ

กรณีสถานทูตไทยในกรุงปารีส กลายเป็นตัวอย่างที่สะท้อนความเปราะบางของโลจิสติกส์ข้ามพรมแดน เมื่อระบบส่วนกลางของไปรษณีย์ฝรั่งเศสขัดข้อง ส่งผลให้เอกสารเลือกตั้งที่จัดส่งตั้งแต่กลางเดือนมกราคม ไม่สามารถกระจายถึงผู้มีสิทธิได้ครบถ้วนตามกำหนด

แม้ฝ่ายไทยยืนยันว่าระบบภายในประเทศมีความพร้อม แต่เหตุการณ์ดังกล่าวชี้ให้เห็นว่า โลจิสติกส์ประชาธิปไตยไม่ได้ขึ้นอยู่กับประสิทธิภาพของรัฐไทยเพียงฝ่ายเดียว หากยังต้องพึ่งพาโครงสร้างพื้นฐานของประเทศเจ้าบ้านอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

กระทรวงการต่างประเทศและสถานทูตไทยในฝรั่งเศสจึงต้องใช้มาตรการสำรองหลายระดับ ตั้งแต่การขยายเวลาส่งบัตร เปิดให้ผู้มีสิทธินำบัตรมาส่งด้วยตนเอง ไปจนถึงการให้เจ้าหน้าที่การทูตนำบัตรกลับประเทศไทยโดยตรง เพื่อลดความเสี่ยงจากความล่าช้าของระบบขนส่งปกติ

ความล่าช้า กับความเชื่อมั่นของผู้ใช้สิทธิ

แม้มาตรการเหล่านี้จะช่วยให้บัตรส่วนใหญ่กลับถึงประเทศไทยทันเวลา แต่ช่วงเวลาของความไม่แน่นอนได้สร้างความกังวลในหมู่คนไทยในยุโรปอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

สำหรับผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ความรู้สึกว่า “เสียงของตนอาจไปไม่ถึง” ไม่ใช่เพียงปัญหาทางเทคนิค แต่กระทบโดยตรงต่อความไว้วางใจในระบบเลือกตั้ง และอาจส่งผลต่อการตัดสินใจใช้สิทธิในอนาคต โดยเฉพาะในบริบทที่การลงคะแนนจากต่างประเทศมีขั้นตอนซับซ้อนอยู่แล้ว

ระบบที่พัฒนาแล้ว แต่ยังมีช่องว่าง

คณะกรรมการการเลือกตั้ง ระบุว่าได้จัดตั้งศูนย์ประสานงานตลอด 24 ชั่วโมง ใช้ระบบติดตามการขนส่ง และกำหนดไทม์ไลน์รับบัตรจากต่างประเทศให้เสร็จสิ้นก่อนวันที่ 5 กุมภาพันธ์ เพื่อลดความผิดพลาดในการคัดแยก

อย่างไรก็ตาม เส้นเวลาที่กระชั้นสะท้อนว่า margin of error ของระบบยังค่อนข้างแคบ เหตุขัดข้องเพียงเล็กน้อยในต่างประเทศ อาจกลายเป็นความเสี่ยงเชิงโครงสร้างของกระบวนการเลือกตั้งทั้งระบบ

ขณะเดียวกัน การเลือกตั้งล่วงหน้าในประเทศ โดยเฉพาะในพื้นที่เมืองใหญ่ เช่น กรุงเทพมหานคร ยังสะท้อนอีกด้านของความท้าทายด้านโลจิสติกส์ ตั้งแต่ความหนาแน่นของผู้ใช้สิทธิ ศักยภาพของสถานที่ ไปจนถึงการบริหารการเดินทางของประชาชน