มะเร็งตับและท่อน้ำดี ครองอันดับ 1 ของมะเร็งที่พบบ่อยที่สุดในคนไทย สาเหตุสำคัญจากพยาธิใบไม้ตับ

มะเร็งยังคงเป็นปัญหาสาธารณสุขสำคัญของประเทศไทย โดยข้อมูลจากกรมการแพทย์ระบุว่า มะเร็งตับและท่อน้ำดียังคงเป็นมะเร็งที่พบได้บ่อยในคนไทย และเป็นหนึ่งในสาเหตุการเสียชีวิตอันดับต้น ๆ ของประเทศ

ข้อมูลจากกรมการแพทย์ที่เผยแพร่ในช่วงปี 2568–2569 ระบุว่า มะเร็งตับและท่อน้ำดีเป็นมะเร็งที่พบมากอันดับ 1 ในประเทศไทย คิดเป็นประมาณร้อยละ 33.2 ของผู้ป่วยมะเร็งทั้งหมด ขณะที่ประเทศไทยมีผู้ป่วยมะเร็งรายใหม่ประมาณ 140,000 คนต่อปี หรือเฉลี่ยเกือบ 400 คนต่อวัน หากอ้างอิงตามสัดส่วนดังกล่าว จะมีผู้ป่วยมะเร็งตับและท่อน้ำดีรายใหม่ประมาณ 40,000–46,000 คนต่อปี และยังเป็นสาเหตุการเสียชีวิตจากโรคมะเร็งอันดับ 2 ของคนไทย รองจากมะเร็งปอด

พยาธิใบไม้ตับ สาเหตุสำคัญของมะเร็งท่อน้ำดี

ประเทศไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่พบมะเร็งท่อน้ำดีสูงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก โดยเฉพาะในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ ซึ่งมีความชุกของการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับสูง สาเหตุสำคัญมาจากการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ เช่น ก้อยปลา ส้มปลา ปลาปิ้ง หรือปลาแปรรูปที่ปรุงไม่สุก ทำให้ตัวอ่อนของพยาธิเข้าสู่ร่างกายและเจริญเติบโตในท่อน้ำดี

พยาธิใบไม้ตับสามารถอาศัยอยู่ในร่างกายมนุษย์ได้นานถึง 10–20 ปี หากไม่ได้รับการรักษา การติดเชื้อเรื้อรังจะเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีอย่างมีนัยสำคัญ

พยาธิใบไม้ตับทำให้เกิดมะเร็งได้อย่างไร

นักวิจัยพบว่า พยาธิใบไม้ตับก่อให้เกิดมะเร็งท่อน้ำดีผ่าน 3 กลไกหลักที่เกิดขึ้นพร้อมกันเป็นเวลานาน

1. ทำให้ผนังท่อน้ำดีบาดเจ็บโดยตรง

พยาธิตัวเต็มวัยจะเกาะและชอนไชอยู่ภายในท่อน้ำดี ใช้ปุ่มดูดยึดเกาะและเคลื่อนที่ไปตามผนังท่อน้ำดี ทำให้เกิดบาดแผลและการหลุดลอกของเซลล์บุผิวอยู่ตลอดเวลา

2. กระตุ้นให้เกิดการอักเสบเรื้อรัง

เมื่อท่อน้ำดีได้รับบาดเจ็บ ร่างกายจะส่งเซลล์ภูมิคุ้มกันเข้ามาซ่อมแซมและกำจัดพยาธิ แต่เนื่องจากพยาธิสามารถอาศัยอยู่ในร่างกายได้นานหลายปี การอักเสบจึงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้เกิดการสร้างอนุมูลอิสระที่ทำลายดีเอ็นเอของเซลล์ท่อน้ำดี เพิ่มโอกาสเกิดการกลายพันธุ์ของเซลล์

3. หลั่งสารกระตุ้นการแบ่งตัวของเซลล์

พยาธิใบไม้ตับยังหลั่งโปรตีนหลายชนิด เช่น Granulin-like growth factor ซึ่งมีฤทธิ์กระตุ้นให้เซลล์บุผิวท่อน้ำดีแบ่งตัวอย่างรวดเร็วเพื่อซ่อมแซมบาดแผล เมื่อเซลล์แบ่งตัวซ้ำ ๆ ร่วมกับการสะสมของความเสียหายต่อดีเอ็นเอเป็นเวลานาน 10–20 ปี ความเสี่ยงในการเกิดมะเร็งท่อน้ำดีจึงเพิ่มสูงขึ้น

ป้องกันได้ด้วยการ "กินสุก"

แพทย์แนะนำว่า วิธีป้องกันที่ดีที่สุด คือหลีกเลี่ยงการรับประทานปลาน้ำจืดดิบหรือสุก ๆ ดิบ ๆ ปรุงอาหารให้สุกทุกครั้ง หากอาศัยอยู่ในพื้นที่เสี่ยง ควรเข้ารับการตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับและรับการรักษาเมื่อพบการติดเชื้อ รวมถึงสังเกตอาการผิดปกติ เช่น ปวดชายโครงขวา ตัวเหลือง ตาเหลือง หรือมีน้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ เพื่อเข้ารับการตรวจวินิจฉัยตั้งแต่ระยะเริ่มต้น เพราะมะเร็งท่อน้ำดีในระยะแรกมักไม่แสดงอาการ แต่หากตรวจพบเร็ว โอกาสในการรักษาให้ได้ผลก็จะสูงขึ้น