โลกมีทางรอดแล้ว แต่คนยังเข้าไม่ถึง UNEP ชี้เทคโนโลยีสู้โลกร้อน ยังติดกับดักความเหลื่อมล้ำ

เทคโนโลยีรับมือวิกฤตโลกร้อนไม่ใช่เรื่องของอนาคตอีกต่อไป เพราะปัจจุบันโลกมีทั้งปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ระบบพยากรณ์อากาศอัจฉริยะ กล้องตรวจจับไฟป่า และพลังงานสะอาด ที่สามารถช่วยปกป้องชีวิตและลดความเสียหายจากภัยพิบัติได้จริง แต่คำถามสำคัญคือ เหตุใดเทคโนโลยีเหล่านี้จึงยังไปไม่ถึงประชาชนจำนวนมาก โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนาที่ได้รับผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศรุนแรงที่สุด

โครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ หรือ UNEP เปิดเผยบทความที่สะท้อนให้เห็นถึงความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงเทคโนโลยีด้านสภาพภูมิอากาศ ท่ามกลางสถานการณ์ที่โลกกำลังมุ่งหน้าไปสู่ภาวะโลกร้อนราว 2.8 องศาเซลเซียสภายในสิ้นศตวรรษนี้ หากยังดำเนินนโยบายเช่นปัจจุบัน ซึ่งจะส่งผลให้คลื่นความร้อนยาวนานขึ้น ไฟป่ารุนแรงขึ้น ฝนตกหนักและแปรปรวนมากขึ้น รวมถึงเพิ่มความเสี่ยงต่อการล่มสลายของระบบนิเวศบางแห่ง

หนึ่งในตัวอย่างความสำเร็จเกิดขึ้นที่ประเทศเนปาล บริเวณเชิงเขาหิมาลัย ซึ่งเกษตรกรสามารถรับข้อมูลพยากรณ์อากาศผ่านข้อความ SMS บนโทรศัพท์มือถือ โดยเบื้องหลังระบบดังกล่าวใช้ AI วิเคราะห์ข้อมูลสภาพอากาศย้อนหลังมากกว่า 30 ปี เพื่อคาดการณ์สภาพอากาศเฉพาะพื้นที่ พร้อมให้คำแนะนำเกี่ยวกับการเพาะปลูก ช่วยให้เกษตรกรตัดสินใจได้ว่าจะเริ่มปลูกพืชเมื่อใด และเตรียมรับมือกับสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงอย่างไร

เทคโนโลยีดังกล่าวมีความสำคัญอย่างยิ่งสำหรับเนปาล ซึ่งเป็นหนึ่งในประเทศที่เปราะบางต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมากที่สุดในโลก เนื่องจากรูปแบบฝนที่เปลี่ยนแปลงไปทำให้เกษตรกรไม่สามารถพึ่งพาความรู้และประสบการณ์แบบดั้งเดิมได้เพียงอย่างเดียว การได้รับข้อมูลที่แม่นยำและทันเวลาจึงอาจเป็นตัวแปรสำคัญระหว่างการเก็บเกี่ยวผลผลิตได้สำเร็จ กับการสูญเสียผลผลิตทางการเกษตรตลอดทั้งฤดูกาล

ขณะที่ประเทศจอร์เจีย มีการนำเทคโนโลยี AI มาใช้ตรวจจับไฟป่าในอุทยานแห่งชาติบอร์โจมี-คารากาอูลี ซึ่งกำลังเผชิญความเสี่ยงจากไฟป่าที่เพิ่มสูงขึ้น โดยระหว่างปี 2550–2564 เกิดไฟป่ามากกว่า 600 ครั้ง เผาทำลายพื้นที่ป่าประมาณ 7,244 เฮกตาร์ หรือราว 45,275 ไร่ ส่งผลกระทบต่อแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า รวมถึงอาชีพเกษตรกรรมและการท่องเที่ยวของชุมชนท้องถิ่น

ที่ผ่านมา เจ้าหน้าที่ดับเพลิงไม่สามารถตรวจจับไฟป่าได้อย่างทันท่วงที และเมื่อมองเห็นกลุ่มควัน ไฟอาจลุกลามไปทั่วพื้นที่ภูเขาแล้ว แต่ปัจจุบันมีการติดตั้งกล้องพลังงานแสงอาทิตย์ที่ทำงานร่วมกับ AI เพื่อตรวจสอบพื้นที่ป่าตลอด 24 ชั่วโมง หากระบบตรวจพบควันไฟ จะสามารถแจ้งเตือนเจ้าหน้าที่ได้ภายในไม่กี่วินาที ทำให้เข้าควบคุมสถานการณ์ได้ก่อนที่ไฟขนาดเล็กจะลุกลามกลายเป็นภัยพิบัติครั้งใหญ่

นอกจากนี้ ในประเทศมาลาวี ยังมีการใช้ฐานข้อมูลดิจิทัลติดตามระดับน้ำในแม่น้ำสายสำคัญ เพื่อช่วยให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถแจ้งเตือนประชาชนเกี่ยวกับความเสี่ยงน้ำท่วมล่วงหน้าได้ ขณะที่หลายประเทศกำลังพัฒนาก็เริ่มนำพลังงานสะอาดมาใช้มากขึ้น เช่น ประเทศเคนยา ซึ่งผู้ประกอบการรุ่นใหม่กำลังพัฒนาโซลูชันพลังงานสะอาดราคาประหยัดให้กับชุมชนที่ยังเข้าไม่ถึงระบบไฟฟ้า

อย่างไรก็ตาม UNEP ระบุว่า แม้เทคโนโลยีเหล่านี้จะมีอยู่แล้วและมีต้นทุนลดลงอย่างต่อเนื่อง แต่ประเทศกำลังพัฒนาจำนวนมากยังขาดแคลนเงินทุน บุคลากรผู้เชี่ยวชาญ โครงสร้างพื้นฐาน และศักยภาพของหน่วยงานในการนำเทคโนโลยีมาประยุกต์ใช้

อีกหนึ่งปัญหาสำคัญคือ เทคโนโลยีที่ประสบความสำเร็จในประเทศหนึ่ง ไม่ได้หมายความว่าจะสามารถนำไปใช้ในอีกประเทศหนึ่งได้ทันที เพราะแต่ละพื้นที่มีข้อจำกัดและความต้องการแตกต่างกัน จึงจำเป็นต้องพัฒนาเทคโนโลยีให้สอดคล้องกับสภาพแวดล้อม ทรัพยากร และความต้องการของชุมชน

ศูนย์และเครือข่ายเทคโนโลยีด้านสภาพภูมิอากาศ หรือ CTCN ซึ่งอยู่ภายใต้กลไกเทคโนโลยีของอนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ และมี UNEP เป็นหน่วยงานเจ้าภาพ จึงมุ่งสนับสนุนประเทศกำลังพัฒนาในการเข้าถึงเทคโนโลยีที่เหมาะสม รวมถึงส่งเสริมผู้ประกอบการรุ่นใหม่ให้สามารถพัฒนานวัตกรรมด้านสภาพภูมิอากาศได้ด้วยตนเอง ปัจจุบันเครือข่ายดังกล่าวมีองค์กรสมาชิกมากกว่า 1,000 แห่ง ครอบคลุม 165 ประเทศ

UNEP ย้ำว่า การพัฒนาเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แต่จำเป็นต้องมีนโยบายที่เอื้ออำนวย การลงทุน การฝึกอบรม และระบบดูแลรักษาในระยะยาว เพราะหากขาดเงินทุนและการสนับสนุนอย่างต่อเนื่อง นวัตกรรมที่มีศักยภาพอาจเป็นเพียงโครงการนำร่องขนาดเล็ก ไม่สามารถขยายผลไปช่วยเหลือประชาชนในวงกว้างได้

ท้ายที่สุด UNEP เน้นย้ำว่า การขยายการเข้าถึงเทคโนโลยีด้านสภาพภูมิอากาศไม่ใช่เพียงการลงทุนด้านนวัตกรรม แต่เป็นการลงทุนเพื่อปกป้องชีวิตมนุษย์ ความมั่นคงทางอาหาร และโอกาสทางเศรษฐกิจในอนาคต เพราะแม้ทุกประเทศจะอาศัยอยู่บนโลกใบเดียวกัน แต่ผลกระทบจากโลกร้อนกลับไม่เท่าเทียมกัน ประเทศที่ปล่อยก๊าซเรือนกระจกน้อยอาจเป็นประเทศที่ได้รับความเสียหายมากที่สุด ดังนั้น ความร่วมมือระหว่างประเทศจึงเป็นกุญแจสำคัญที่จะทำให้เทคโนโลยีรับมือโลกร้อนไม่ใช่สิทธิพิเศษของคนเพียงบางกลุ่ม แต่เป็นเครื่องมือที่ทุกคนสามารถเข้าถึงได้ ก่อนที่วิกฤตสภาพภูมิอากาศจะรุนแรงไปมากกว่านี้