เจาะลึก “เป่าโถว” เมืองลับ “แร่หายาก” ของจีน ที่สหรัฐฯ ยังต้องจับตา

หากพูดถึง แร่หายาก หรือ Rare Earths สำหรับประเทศจีน สิ่งนี้คืออาวุธลับทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยีที่ทรงพลังที่สุด และมีใจกลางอยู่ที่เมืองเป่าโถว (Baotou) เมืองที่สร้างระบบนิเวศขึ้นมาอย่างเบ็ดเสร็จ เพื่อเปลี่ยนแร่หายากให้กลายเป็นแม่เหล็กประสิทธิภาพสูงสำหรับขับเคลื่อนนวัตกรรมเปลี่ยนโลก ตั้งแต่เครื่องยนต์เจ็ต ยานยนต์ไฟฟ้า ไปจนถึงกังหันลมผลิตไฟฟ้า

จากการสำรวจของสำนักข่าวรอยเตอร์พบว่า เมืองเป่าโถว ไม่ได้มีเพียงแค่เหมืองหรือโรงงาน แต่เปรียบเสมือนมหานครแห่งองค์ความรู้ ที่นี่เป็นที่ตั้งของห้องปฏิบัติการวิจัยแร่หายากขั้นสูงกว่า 40 แห่ง และมีมหาวิทยาลัยรวมถึงวิทยาลัยเทคนิคอย่างน้อย 11 แห่งที่เปิดสอนหลักสูตรนี้โดยเฉพาะ

ในแต่ละปี จะมีนักศึกษาจบใหม่สายตรงป้อนเข้าสู่อุตสาหกรรมนี้มากกว่า 500 คน โดยผู้เชี่ยวชาญอย่าง หลุยส์ คาร์ลอส (Luís Carlos) นักฟิสิกส์ชาวโปรตุเกสที่เคยเข้าเยี่ยมชมสถาบันวิจัยในจีนมานานเกือบ 20 ปี เล่าว่า นักศึกษาปริญญาโทและเอกด้านแร่หายากของจีน จะศึกษาเจาะลึกในหัวข้อที่เฉพาะทางมาก ๆ ซึ่งแตกต่างจากสถาบันการศึกษาในประเทศอื่น

ความเชี่ยวชาญที่สั่งสมมานานหลายทศวรรษนี้เอง คือเหตุผลสำคัญที่ทำให้รัฐบาลปักกิ่งยังคงครองอำนาจเหนือห่วงโซ่อุปทานโลกอย่างเบ็ดเสร็จ โดยปัจจุบันจีนเป็นผู้ผลิตและแปรรูปแร่หายาก รวมถึงแม่เหล็กแร่หายากสูงถึงกว่าร้อยละ 90 ของโลก

สำนักข่าวรอยเตอร์รายงานว่า ปัจจุบันรัฐบาลปักกิ่ง กำลังปกป้ององค์ความรู้นี้อย่างสุดกำลัง โดยตั้งแต่ปี 2023 จีนได้สั่งห้ามส่งออกเทคโนโลยีและอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องกับการผลิตแร่หายากอย่างเด็ดขาด นอกจากนี้ ยังจำกัดการติดต่อระหว่างผู้เชี่ยวชาญในอุตสาหกรรมกับชาวต่างชาติ

แหล่งข่าวของรอยเตอร์เผยว่า ช่างเทคนิคบางรายถึงขั้นถูกสั่งให้ส่งมอบหนังสือเดินทางแก่ทางการ โดยมาตรการนี้เข้มงวดขึ้นอย่างเห็นได้ชัดหลังจากประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ ของสหรัฐฯ ประกาศจัดเก็บภาษีศุลกากรภายใต้นโยบาย Liberation Day เมื่อเดือนเมษายน ปี 2025 ที่ผ่านมา

แม้ว่าผู้นำสหรัฐฯ และชาติตะวันตกจะพยายามอัดฉีดเงินทุนจำนวนมหาศาลเพื่อสร้างโรงงานแปรรูปของตัวเอง และหวังจะทลายการผูกขาดของจีน แต่จีนก็ยังคงได้เปรียบอย่างมากจากบุคลากร ที่สร้างขึ้นมานานหลายทศวรรษ

อย่างไรก็ตาม เบื้องหลังความสำเร็จอันหอมหวานนี้มีราคาที่ต้องจ่ายสูงลิ่ว เพราะแร่หายากเป็นแร่ที่แปรรูปได้ยากและมีต้นทุนสูงมาก กระบวนการสกัดและแยกแร่สร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง 

โดยจะเหลือสารพลอยได้ที่เป็นพิษตกค้าง ซึ่งหากจัดเก็บไม่ดีพอ สารพิษเหล่านี้จะซึมลึกปนเปื้อนทั้งในดินและน้ำ นอกจากนี้ หากมนุษย์สัมผัสหรือสูดดมแร่หายากเหล่านี้ในปริมาณที่มากเกินไป ก็อาจก่อให้เกิดโรคเรื้อรังในระบบทางเดินหายใจและระบบประสาทได้เช่นกัน