บัตรคนจน 2569 ทำไมคนหลุดสิทธิ์เกือบสิบล้าน คนจนในไทยมีเท่าไหร่กัน ?

การประกาศผลโครงการลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐปี 2569 กลายเป็นประเด็นใหญ่ หลังตัวเลขคนผ่านเกณฑ์มีเพียงแค่ครึ่งเดียว แต่คนไม่ผ่านนั้นสูงถึง 9.3 ล้านคน ทำไมรอบนี้คนถึงหลุดสิทธิ์เยอะขนาดนี้ คนจนจริงๆ ในไทยมีเท่าไหร่กันแน่ ? 

ผู้สมัครเข้าร่วมลงทะเบียนเพื่อสวัสดิการแห่งรัฐ หรือบัตรคนจนรอบนี้ มีมากถึง 18.8 ล้านคน แต่กลับมีผู้ผ่านคุณสมบัติเพียง 9.5 ล้านคน ในขณะที่มีคนไม่ผ่านนั้นมากถึง 9.3 ล้านคน หรือคิดเป็นเกือบครึ่งหนึ่งของผู้ลงทะเบียนทั้งหมด 

เหตุผลหลักที่ทำให้ยอดผู้ถูกตัดสิทธิ์สูงมาจากการที่รัฐบาลยกระดับมาตรการคัดกรองให้มีความเข้มงวดและโปร่งใสมากขึ้น โดยเปลี่ยนจากการตรวจสอบแบบเดิมมาเป็นการใช้ระบบ Big Data ที่เชื่อมโยงฐานข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐและเอกชนกว่า 40 แห่ง ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลจากกรมสรรพากร กรมที่ดิน สถาบันการเงิน บัตรเครดิต รวมถึงบริษัทข้อมูลเครดิตแห่งชาติ (บูโร) และกลุ่ม Non-bank ที่ช่วยให้รัฐสามารถตรวจจับผู้ที่มีรายได้หรือทรัพย์สินแฝง ซึ่งในอดีตอาจเล็ดลอดการคัดกรองไปได้

นอกจากนี้ รัฐบาลยังมีเจตนารมณ์ที่ชัดเจนในการจำกัดงบประมาณที่มีอยู่อย่างจำกัด ให้ไปถึงมือ กลุ่มคนที่ลำบากที่สุดอย่างแท้จริง เช่น ผู้สูงอายุที่ป่วยติดเตียงหรือผู้ที่ไม่มีที่พึ่งทางเศรษฐกิจ การปรับปรุงระบบครั้งนี้จึงมีเป้าหมายเพื่อแก้ข้อครหาที่ว่าคนไม่จนจริง แต่กลับได้รับสิทธิ์ด้วย

โดยพบว่าเหตุผลต่างๆ ที่คนไม่ผ่านเกณฑ์นั้น คือมีรายได้ และทรัพย์สินที่เกินกำหนด ไม่ว่าจะเป็นการมีรายได้เกิน 1 แสนบาทต่อปี ถือครองยานพาหนะ มีสถานะทางสังคมหรือวิชาชีพ การนำชื่อผู้สมัครไปใช้ลดหย่อนภาษี ทำให้ระบบจะมองว่าผู้สมัครรายนั้นมีผู้อุปการะดูแล ไปถึงรายได้เฉลี่ยของสมาชิกในครัวเรือน เป็นต้น

แล้วคนจนในไทยจริงๆ มีเท่าไหร่ เกณฑ์แบบไหนคือยากจน ?

ข้อมูลจากสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ หรือ สภาพัฒน์ ระบุว่าในปี 2567 ประเทศไทยมีคนจนจำนวน 3.43 ล้านคน หรือคิดเป็น 4.89% ของประชากรทั้งประเทศ ตัวเลขนี้เพิ่มขึ้นจากปี 2566 เล็กน้อย ซึ่งอยู่ที่ 3.41%

แต่ที่ตัวเลขความยากจนของสภาพัฒน์ ที่มีน้อยกว่าผู้ได้รับบัตรคนจน นั้นเป็นเพราะการใช้เกณฑ์วัดที่ต่างกัน 

เส้นความยากจนของสภาพัฒน์นั้น วัดจากค่าใช้จ่ายในการอุปโภคบริโภคพื้นฐานเพื่อให้ดำรงชีวิตอยู่ได้ โดยในปี 2567 กำหนดไว้ที่ประมาณ 3,078 บาทต่อคนต่อเดือน หรือประมาณ 38,000 บาทต่อปี

ขณะที่เกณฑ์บัตรคนจน กำหนดรายได้ไว้ไม่เกิน 100,000 บาทต่อปี (หรือประมาณ 8,333 บาทต่อเดือน) ซึ่งตัวเลขนี้ สูงกว่าเส้นความยากจนของสภาพัฒน์ถึง 2.5 - 3 เท่า

ถึงอย่างนั้น หากวัดตามเกณฑ์ของบัตรคนจน จากฐานข้อมูลของสภาพัฒน์เอง ก็พบว่าประเทศไทยมีผู้ที่มีรายได้น้อยกว่า 100,000 บาทต่อปี อยู่ที่ประมาณ 14 ล้านคน แต่จากผู้ผ่านเกณฑ์ที่มีเพียง 9.5 ล้านนั้น ก็อาจสะท้อนได้ว่า มีผู้ที่ตกหล่นไม่ได้รับสิทธิ์ไปอีกกว่า 5 ล้านคนด้วย ซึ่งรัฐบาลก็ให้ช่องทางการอุทธรณ์ รวมถึงให้เปลี่ยนไปรับสิทธิ์ไทยช่วยไทยพลัสแทน 

แต่จากเหตุผลที่ไม่ผ่าน ที่อาจทำให้คนจริงหลายคนตกหล่นนั้น ล่าสุด กระทรวงการคลังปรับเกณฑ์บัตรสวัสดิการแห่งรัฐปี 2569 ไม่ใช้การลดหย่อนภาษีอุปการะบิดามารดา (ลูกกตัญญู) เป็นเหตุตัดสิทธิ์ และไม่นับรวมสินเชื่อภาคการเกษตรในเกณฑ์หนี้ 100,000 บาท 

ทั้งกรณีรถยนต์เอง กระทรวงคมนาคม จะทำหนังสือไปยังกระทรวงการคลัง เพื่อขอทบทวนปรับเกณฑ์ที่เกี่ยวกับรถยนต์ รถมอเตอร์ไซค์ รถเก่า รวมไปถึงกลุ่ม ที่เป็นนักเรียนนักศึกษานอกระบบ กศน. และอาชีวะ กลุ่มบุคคลเหล่านี้ที่มีความยากจน และเข้าข่ายได้รับสวัสดิการแห่งรัฐ จะไม่ถูกตัดสิทธิด้วย