9 สภาวะที่ทำให้แหนเป็ดเล็ก เกิดได้เองตามธรรมชาติ ในแหล่งน้ำ มารู้กันดีกว่า! เขียนโดย ภัคฒ์ชาลิสา จำปามูล แหนเป็ดเล็กเป็นพืชน้ำขนาดเล็กที่หลายคนอาจมองว่า เป็นเพียงสีเขียวๆ ที่ลอยอยู่บนผิวน้ำ แต่แท้จริงแล้วแหนชนิดนี้สามารถเกิดขึ้นเองได้ง่ายๆ โดยไม่ต้องมีใครนำไปเพาะเลี้ยงก็ได้นะคะ ที่เป็นแบบนั้นเพราะว่ามีปัจจัยธรรมชาติมากมาย ที่ล้วนเป็นตัวกระตุ้นให้แหนเป็ดเล็กแพร่กระจายอย่างรวดเร็ว ภายในเวลาไม่นานผิวน้ำก็อาจถูกปกคลุมจนกลายเป็นผืนสีเขียวสด ที่คนทั่วไปมักคิดว่าเป็นเรื่องปกติ แต่ในความจริงแล้วการเกิดขึ้นของแหนเป็ดเล็ก ยังสะท้อนถึงสภาพของแหล่งน้ำที่กำลังเปลี่ยนไปโดยที่หลายคนไม่ทันสังเกตค่ะ และสิ่งที่คนทั่วไปมองไม่ออกอีกก็คือ แหนเป็ดเล็กไม่ได้เกิดขึ้นอย่างไร้เหตุผล ทุกจุดที่มีแหนปกคลุมบอกเล่าถึงสภาวะแวดล้อมที่อยู่เบื้องหลัง หากเราไม่เข้าใจสาเหตุที่แท้จริง ก็อาจมองข้ามปัญหาที่ซ่อนอยู่ได้ค่ะ เช่น น้ำที่เริ่มมีคุณภาพลดลงหรือระบบนิเวศกำลังเสียสมดุล เป็นต้น ดังนั้นการทำความเข้าใจว่า ทำไมแหนเป็ดเล็กจึงเกิดขึ้นเอง? และปัจจัยใดบ้างที่เอื้อให้ขยายตัว? จะช่วยให้เรามองเห็นปัญหาเชิงสิ่งแวดล้อมได้ชัดเจนขึ้น และสามารถเชื่อมโยงไปสู่การจัดการแหล่งน้ำอย่างถูกวิธีได้ในที่สุดนะคะ ซึ่งต่อไปนี้คือปัจจัยที่เอื้อให้แหนเป็ดเล็กเกิดเองตามธรรมชาติค่ะ 1. ค่าความเป็นกรดด่างของน้ำ (pH) ปกติแหนเป็ดเล็กมีความอ่อนไหวต่อค่าความเป็นกรดด่างของน้ำเป็นอย่างมากค่ะ โดยช่วงที่เหมาะสมที่สุดในการเจริญเติบโตจะอยู่ระหว่าง pH 6.5–7.5 ซึ่งถือว่าเป็นค่ากึ่งกลางที่ไม่เป็นกรดหรือด่างจนเกินไป ถ้าหากน้ำมีความเป็นกรดมากเกินไป รากและใบเล็กๆ ของแหนจะไม่สามารถดูดซึมสารอาหารได้เต็มที่ จึงส่งผลให้เจริญเติบโตช้าและเสี่ยงต่อการตาย ในทางกลับกันหากน้ำมีความเป็นด่างสูงเกินไป สารอาหารหลายชนิดจะตกตะกอนและไม่สามารถถูกนำมาใช้ได้ง่าย แหนชนิดนี้จึงไม่สามารถเติบโตแข็งแรงได้ ซึ่งแหล่งน้ำตามธรรมชาติอย่างหนองน้ำ บึง หรือสระที่ไม่ได้รับมลพิษจากกิจกรรมมนุษย์ ปกติมักมีค่า pH คงที่ในระดับเหมาะสม จึงทำให้แหนเป็ดเล็กสามารถงอกขึ้นเองได้โดยไม่ต้องมีการเพาะเลี้ยง แต่ถ้าเป็นบ่อน้ำที่ปนเปื้อนสารเคมีจากภาคเกษตรหรืออุตสาหกรรม ค่าพีเอชมักจะแกว่งไปในระดับที่ไม่เหมาะสม แหนจึงไม่เกิดหรือไม่แข็งแรง ดังนั้นการที่เห็นแหนเป็ดเล็กเติบโตปกคลุมผิวน้ำสีเขียวสด จึงบ่งบอกได้ว่าค่าพีเอชของน้ำสมดุลและเป็นมิตรต่อระบบนิเวศโดยรอบค่ะ 2. มีธาตุอาหารที่เพียงพอ หลายคนอาจจะยังไม่รู้ว่า แหนเป็ดเล็กก็เหมือนพืชอื่นๆ ทั่วไป ที่ต้องการธาตุอาหารหลัก รวมถึงธาตุอาหารรองอื่นๆ เพื่อใช้ในการสังเคราะห์แสงและขยายพันธุ์ หากในแหล่งน้ำนั้นมีเศษใบไม้เน่า เศษพืชผัก หรือมูลสัตว์อินทรีย์ที่ย่อยสลายได้ ก็จะปล่อยสารอาหารออกมาอย่างต่อเนื่องค่ะ จึงทำให้แหนได้รับอาหารเพียงพอสำหรับการเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว จนแตกหน่อกระจายเต็มผิวน้ำได้ภายในเวลาไม่นานนะคะ โดยสภาพที่เราเห็นบ่อย คือ บ่อน้ำที่อยู่ใกล้พื้นที่เกษตรกรรมหรือทุ่งนา หลังฝนตกมักมีปุ๋ยจากไร่นาลงมากับน้ำ ทำให้ธาตุอาหารสะสมในบ่อเหล่านี้สูงขึ้น เมื่อมีอาหารมาก แหนเป็ดเล็กจะมีสีเขียวสดและหนาแน่นอย่างชัดเจน ในทางตรงกันข้ามหากเป็นบ่อน้ำใสที่แทบไม่มีอินทรียวัตถุหรือสารอาหารสะสมเลย แหนเป็ดเล็กจะไม่สามารถแพร่กระจายได้มากนักค่ะ และที่เป็นแบบนั้นก็เพราะว่า การมีธาตุอาหารเพียงพอ เป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้แหนเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติได้อย่างสมบูรณ์นะคะ 3. น้ำที่นิ่งและไม่ไหลแรง จากที่แหนเป็ดเล็กเป็นพืชน้ำที่มีลักษณะลอยอยู่บนผิวน้ำ ใบเล็กบางและรากสั้น ทำให้ไม่สามารถต้านกระแสน้ำที่ไหลแรงได้ หากอยู่ในแหล่งน้ำที่มีกระแสไหลเชี่ยว แหนจะถูกพัดพาออกไป และไม่สามารถเกาะตัวกันเป็นกลุ่มหรือแพได้ ส่วนน้ำที่นิ่งสงบเป็นสภาวะสำคัญที่ช่วยให้แหนสามารถลอยตัวอยู่บนผิวน้ำได้อย่างมั่นคงได้ และค่อยๆ ขยายพื้นที่ปกคลุมมากขึ้นเรื่อยๆ ค่ะ โดยในบ่อน้ำ หนองน้ำ หรือสระเก็บน้ำที่แทบไม่มีการเคลื่อนไหวของน้ำ มักพบแหนเป็ดเล็กกระจายตัวอย่างหนาแน่นนะคะ เพราะสภาพแวดล้อมเอื้อให้การสังเคราะห์แสงเป็นไปได้เต็มที่ และไม่มีแรงรบกวนจากกระแสน้ำที่ทำให้แหนแตกกระจาย เมื่อสภาพผิวน้ำเรียบสงบ แหนจะค่อยๆ แพร่พันธุ์และปกคลุมจนเห็นเป็นผืนเขียวหนาแน่น นับว่าเป็นภาพที่สะท้อนถึงความสมดุลของแหล่งน้ำนิ่ง ที่มีความเหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของแหนเป็ดเล็กโดยธรรมชาติค่ะ 4. แสงแดดเพียงพอ แหนเป็ดเล็กก็เหมือนพืชอื่นๆ ค่ะ ที่ต้องพึ่งพาแสงแดดในการสังเคราะห์แสง เพื่อสร้างอาหารและพลังงานสำหรับการเจริญเติบโต หากแหล่งน้ำมีแสงส่องถึงอย่างน้อยครึ่งวัน ใบแหนเล็กๆ จะดูดซับแสงได้เพียงพอ ทำให้ขยายพันธุ์ได้รวดเร็วและมีสีเขียวสดใส แต่ถ้าอยู่ในที่ร่มครึ้มตลอดเวลา เช่น ใต้ต้นไม้หนาทึบหรือในคลองที่มีตลิ่งบัง แหนจะไม่สามารถสังเคราะห์แสงได้ดี ส่งผลให้เจริญช้าและอาจตายไปในที่สุดค่ะ ซึ่งสภาพที่เหมาะสมนี้ทำให้เรามักพบแหนเป็ดเล็กได้ เช่น ในบ่อน้ำหรือหนองกลางแจ้งที่มีแดดส่องโดยตรง โดยแหนเป็ดเล็กจะเจริญหนาแน่นและกระจายเต็มผิวน้ำอย่างสวยงาม ตรงกันข้ามกับหากสระมีร่มเงาปกคลุมมากเกินไป จะพบแหนเกิดเพียงประปรายหรือไม่เกิดเลยค่ะ เพราะการมีแสงแดดเพียงพอเป็นปัจจัยสำคัญ ที่มีส่วนไปกระตุ้นให้แหนเติบโตได้อย่างสมบูรณ์ และทำให้ระบบนิเวศในแหล่งน้ำมีความสมดุลยิ่งขึ้นนะคะ 5. อุณหภูมิน้ำที่เหมาะสม คุณผู้อ่านรู้ไหมคะว่า แหนเป็ดเล็กมีการเจริญเติบโตที่ดีที่สุดในช่วงอุณหภูมิน้ำประมาณ 15–30 องศาเซลเซียสค่ะ เพราะเป็นระดับที่กระบวนการสังเคราะห์แสงและการแบ่งเซลล์ดำเนินไปได้อย่างราบรื่น หากอุณหภูมิน้ำต่ำกว่ามาก เช่น ในฤดูหนาวที่หนาวจัด การเติบโตจะช้าลง ใบแหนจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองซีดและหยุดการแตกหน่อได้ง่าย ในขณะเดียวกันหากอุณหภูมิสูงเกินไป น้ำร้อนจัดจากแดดแรงมากก็อาจทำให้เซลล์เสียหายและลดการขยายพันธุ์ลงได้เช่นกันค่ะ ซึ่งในบริเวณเขตร้อนชื้นอย่างประเทศไทยของเรา มักพบว่าในฤดูฝนและฤดูร้อนคือช่วงเวลาที่แหนเป็ดเล็กแพร่กระจายมากที่สุด เพราะน้ำมีความอุ่นพอดีและไม่ร้อนหรือเย็นเกินไป ดังนั้นแหล่งน้ำที่มีอุณหภูมิเหมาะสม จึงมักปกคลุมไปด้วยแหนสีเขียวสดที่เจริญงอกงามเต็มผิวน้ำ ซึ่งจะแตกต่างจากบ่อน้ำที่อุณหภูมิไม่เสถียรหรือร้อนเกินไป ที่แหนมักเกิดเพียงบางส่วนและไม่สามารถครอบคลุมผิวน้ำได้ทั้งหมด ที่โดยสรุปแล้วการมีอุณหภูมิน้ำที่สมดุล เป็นปัจจัยหลักที่ทำให้แหนเกิดได้เองตามธรรมชาติอย่างต่อเนื่องค่ะ 6. ฝนตกและน้ำฝนพัดพามา หลายคนยังมองไม่ออกว่า แหนเป็ดเล็กมักถูกกระจายไปยังแหล่งน้ำใหม่ๆ ผ่านทางน้ำฝนที่ไหลบ่ามาจากพื้นที่ใกล้เคียง เพราะเมื่อฝนตกลงมาอย่างต่อเนื่องในช่วงฤดูฝน สายน้ำที่พัดพาเอาแหนจากบ่อ คู คลอง หรือหนองอื่นๆ จะนำพืชเล็กๆ เหล่านี้เข้าสู่บ่อหรือสระใหม่ได้โดยง่าย เพียงมีต้นแหนเล็กๆ ไม่กี่ใบ เมื่ออยู่ในสภาวะแวดล้อมที่เหมาะสมก็สามารถตั้งรกรากและค่อยๆ แพร่กระจายปกคลุมผิวน้ำได้อย่างรวดเร็วแล้วค่ะ ซึ่งหลังฤดูฝนเราจึงมักพบภาพที่บ่อน้ำซึ่งไม่เคยมีแหนมาก่อน กลับเต็มไปด้วยแหนเป็ดเล็กสีเขียวสดนะคะ โดยสิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่าธรรมชาติใช้กลไกน้ำฝน เป็นตัวกลางในการแพร่กระจายพันธุ์พืชน้ำชนิดนี้ โดยไม่ต้องอาศัยการปลูกหรือการนำมาเลี้ยงโดยมนุษย์ค่ะ เมื่อแหนถูกพัดพามาและเจอสภาพน้ำที่นิ่ง แสงแดดเพียงพอ และมีสารอาหารเหมาะสม ก็สามารถเจริญเติบโตจนกลายเป็นชั้นปกคลุมผิวน้ำได้เองอย่างสมบูรณ์ได้ 7. การขยายพันธุ์ด้วยการแตกตัว เนื่องจากแหนเป็ดเล็กมีคุณสมบัติพิเศษ คือ สามารถสืบพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศได้ โดยใช้วิธีการแตกตัวหรือแตกหน่อจากต้นแม่ออกมาเป็นต้นใหม่ ทำให้การขยายพันธุ์รวดเร็วมาก เมื่อมีเพียงแหนไม่กี่ใบในแหล่งน้ำ หากสภาพโดยรอบเอื้ออำนวย ทั้งน้ำที่นิ่ง สารอาหารเพียงพอ และแสงแดดเหมาะสม ก็จะสามารถเพิ่มจำนวนจนกลายเป็นแพใหญ่ได้ภายในเวลาไม่นานค่ะ ซึ่งความง่ายในการแตกตัวนี้เป็นกลไกธรรมชาติ ที่ช่วยให้แหนครองผิวน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ ถ้าในบ่อน้ำหรือสระที่มีแหนเกิดขึ้นเอง เราจะเห็นได้ชัดว่าเพียงไม่นานผิวน้ำจะถูกปกคลุมด้วยชั้นสีเขียวสด ซึ่งแสดงถึงความสามารถในการแพร่กระจายสูงของพืชน้ำชนิดนี้ ที่ต่างจากพืชน้ำบางชนิดที่ต้องอาศัยเมล็ด หรือกระบวนการผสมเกสรที่ซับซ้อนค่ะ แต่แหนเป็ดเล็กเพียงแตกตัวออกเรื่อยๆ ก็สามารถสร้างความหนาแน่นได้ จนบางครั้งอาจปกคลุมหนาเกินไปและส่งผลต่อระบบนิเวศน้ำใต้น้ำ ซึ่งการขยายพันธุ์แบบนี้ จึงเป็นทั้งข้อดีในการเจริญเติบโต และเป็นข้อเสียต่อสมดุลสิ่งแวดล้อมในเวลาเดียวกันค่ะ 8. การปนเปื้อนของอินทรียวัตถุจากสัตว์น้ำ ลองคิดดูค่ะว่า ในแหล่งน้ำที่มีสัตว์อาศัยอยู่ เช่น ปลา เป็ด กบ หรือหอย มักมีมูลและเศษซากอินทรียวัตถุตกลงไปในน้ำโดยตรง ซึ่งสิ่งเหล่านี้เมื่อสลายตัวจะกลายเป็นแหล่งธาตุอาหารที่อุดมสมบูรณ์ โดยเฉพาะธาตุอาหารหลักของพืช ซึ่งเป็นสารอาหารที่แหนเป็ดเล็กต้องการ เมื่อมีแหล่งอาหารอุดม แหนจึงสามารถแตกตัวได้รวดเร็วและหนาแน่น จนกลายเป็นผืนสีเขียวปกคลุมผิวน้ำภายในเวลาไม่นานค่ะ โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าเป็นบ่อเลี้ยงเป็ดหรือบ่อเลี้ยงปลา เรามักเป็นตัวอย่างของแหนเป็ดเล็กเกิดได้อย่างชัดเจน จากที่แหนเป็ดเล็กสามารถเติบโตเองได้โดยไม่ต้องเพาะเลี้ยงค่ะ เนื่องจากมูลสัตว์ที่ตกลงไปทำหน้าที่เหมือนปุ๋ยธรรมชาติ เมื่อแหนเจริญงอกงามขึ้นมาได้เอง ก็กลายเป็นอาหารให้สัตว์น้ำเหล่านั้นกลับไปใช้ต่อได้ ที่เกิดเป็นวงจรเกื้อกูลที่สมดุลอย่างลงตัว ซึ่งภาพเช่นนี้แสดงให้เห็นว่าการปนเปื้อนของอินทรียวัตถุจากสัตว์น้ำ คือ ปัจจัยสำคัญที่ทำให้แหนเกิดขึ้นเองได้ง่ายในระบบนิเวศธรรมชาติค่ะ 9. การขาดผู้ล่าและการแข่งขันน้อย ปกติในแหล่งน้ำที่ไม่มีสัตว์น้ำกินพืช เช่น ปลาเล็กบางชนิดที่ชอบแหน หรือไม่มีสัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำที่คอยลดจำนวน แหนเป็ดเล็กจะสามารถเจริญเติบโตได้เต็มที่โดยไม่ถูกควบคุมตามธรรมชาติ ซึ่งการขาดผู้ล่าจะทำให้จำนวนแหนเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จนสามารถปกคลุมผิวน้ำเป็นชั้นหนาได้ภายในเวลาไม่นาน นอกจากนี้หากไม่มีพืชน้ำชนิดอื่นเข้ามาแย่งพื้นที่หรือสารอาหาร แหนก็ยิ่งสามารถขยายพันธุ์ได้โดยไร้อุปสรรคนะคะ ซึ่งสภาพเช่นนี้ทำให้แหนกลายเป็นพืชที่ครองพื้นที่ผิวน้ำอย่างสมบูรณ์ โดยเฉพาะในบ่อหรือคลองที่มีระบบนิเวศเรียบง่าย เพราะการไม่มีการแข่งขันและผู้ล่านั้น ไม่เพียงแต่ช่วยให้แหนขยายพันธุ์เร็วขึ้น และยังทำให้การเจริญเติบโตต่อเนื่องและยั่งยืน ตราบใดที่ยังไม่มีสิ่งใดเข้ามาเปลี่ยนสมดุลค่ะ โดยภาพที่เราจะเห็นคือผิวน้ำเขียวแน่นไปด้วยแหนเป็ดเล็ก ซึ่งเป็นการสะท้อนว่าปัจจัยด้านผู้ล่าและคู่แข่ง มีผลอย่างมากต่อการเกิดและการคงอยู่ของแหนชนิดนี้ในธรรมชาติค่ะ จะเห็นได้ว่าแหนเป็ดเล็กเป็นพืชน้ำขนาดเล็กที่เกิดขึ้นเองได้ง่ายในธรรมชาติ จากเงื่อนไขต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นน้ำที่นิ่ง อุณหภูมิพอเหมาะ แสงแดดเพียงพอ หรือมีสารอาหารในปริมาณสูง ซึ่งการเข้าใจปัจจัยเหล่านี้สำคัญค่ะ เพราะช่วยให้เรามองเห็นสัญญาณของความเปลี่ยนแปลงในระบบนิเวศแหล่งน้ำได้ เช่น เมื่อมีแหนหนาแน่นมากเกินไป ก็อาจสะท้อนถึงสภาวะที่น้ำมีสารอาหารเกิน หรือระบบนิเวศเสียสมดุล ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ดูแลน้ำในชุมชนควรเฝ้าระวังนะคะ ถ้าหากเราจะเชื่อมโยงความรู้เหล่านี้กับการป้องกันปัญหา จะทำให้สามารถจัดการได้ตรงจุด เช่น การควบคุมไม่ให้มีสารอาหารเกินไหลลงแหล่งน้ำจากการใช้ปุ๋ยหรือของเสียในครัวเรือน การจัดการมูลสัตว์ให้เหมาะสม หรือการดูแลไม่ให้สิ่งปฏิกูลสะสมมากเกินไปในบ่อเลี้ยงปลาและเป็ด ซึ่งวิธีเหล่านี้จะช่วยไม่ให้แหนขยายพันธุ์จนหนาแน่นเกินไป ซึ่งอาจบดบังแสงแดดและลดออกซิเจนในน้ำ จนกระทบต่อสัตว์น้ำและคุณภาพน้ำโดยรวมค่ะ ดังนั้นการรู้เงื่อนไขที่ทำให้แหนเกิดขึ้นเอง จึงไม่ใช่เพียงเรื่องชีววิทยาธรรมดา แต่เป็นเครื่องมือสำคัญในการบริหารจัดการแหล่งน้ำ ทั้งในเชิงเกษตรกรรม การประมง และการรักษาสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆ กัน ถ้าหากเราสามารถควบคุมหรือป้องกันไม่ให้แหนเจริญมากเกินไปได้ ระบบนิเวศน้ำก็จะคงความสมดุล มีคุณภาพน้ำที่ดี และยังเป็นแหล่งอาศัยของสัตว์น้ำและสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ได้อย่างยั่งยืนค่ะ ซึ่งจากประสบการณ์ที่ผ่านมาของผู้เขียนนั้น มีโอกาสได้พบเห็นการเกิดเองของแหนเป็ดเล็กในหลายสถานที่ค่ะ และถ้าจะพูดในส่วนของแหล่งน้ำตามธรรมชาตินั้น แบบนี้ผู้เขียนก็พบเห็นมากบ่อยมากๆ ที่ส่วนมากแล้วมักเป็นแหล่งน้ำที่มีน้ำนิ่ง อยู่ใกล้กับพื้นที่ทำการเกษตร และบางจุดมีการปล่อยน้ำเสียลงไปในแหล่งน้ำนั้นด้วย และจากที่สังเกตมาตลอดนั้น คือ ในช่วงที่แหล่งน้ำต่างๆ ที่มีแหนเป็ดเล็กเกิด ในเวลาเดียวกันนั้นมักมีพืชน้ำชนิดอื่นน้อยค่ะ อย่างไรก็ตามการมีแหนเป็ดเล็กในธรรมชาติ มีทั้งผลดีและผลเสียในด้านสิ่งแวดล้อมเกิดขึ้น ซึ่งเนื้อหาในบทความนี้คงพอจะทำให้คุณผู้อ่านมองภาพออกบ้างแล้วนะคะ และด้วยความตั้งใจ ผู้เขียนหวังว่าบทความนี้จะเป็นประโยชน์กับคุณผู้อ่านไม่มากก็น้อย หากสนใจเนื้อหาเช่นนี้อีก อย่าลืมกดติดตามหรือบุ๊กมาร์กโปรไฟล์ไว้ เพื่อรับข้อมูลใหม่ๆ ในบทความต่อไป ถ้าต้องการอ่านบทความทั้งหมดโดยผู้เขียน ให้กดดูโปรไฟล์ได้เลยค่ะ #แหนเป็ดเล็ก #พืชที่สามารถบำบัดน้ำเสียได้ #การดูแลแหล่งน้ำ #AquaticPlants #DuckWeed เครดิตรูปภาพประกอบบทความ รูปภาพทำหน้าปกและออกแบบหน้าปกโดยผู้เขียน ใน Canva รูปภาพประกอบเนื้อหาโดยผู้เขียน เกี่ยวกับผู้เขียน ภัคฒ์ชาลิสา จำปามูล จบการศึกษา: พยาบาลศาสตรบัณฑิต จากวิทยาลัยพยาบาลศรีมหาสารคาม กระทรวงสาธารณสุข และสาธารณสุขศาสตรมหาบัณฑิต (อนามัยสิ่งแวดล้อม) จากมหาวิทยาลัยขอนแก่น มีความสนใจและประสบการณ์เกี่ยวกับ: สุขภาพ จิตวิทยาเชิงบวก การบำบัดน้ำเสียและกำจัดสิ่งปฏิกูล แหนเป็ดใหญ่ คืออะไร มีประโยชน์ และบำบัดน้ำเสียได้ไหม 9 สาเหตุของปัญหาผักตบชวา ในแหล่งน้ำลำคลอง ตามธรรมชาติ จอกหูหนู คืออะไร กำจัดยากไหม ช่วยบำบัดน้ำเสียไหม เปิดประสบการณ์ความบันเทิงที่หลากหลายสุดปัง บน App TrueID โหลดเลย ฟรี !