วิกฤตกล้วยละติน เจอ “เอลนีโญ” ถล่ม พื้นที่ปลูกเสี่ยงหาย 61%

ผู้ปลูกกล้วยในละตินอเมริกาเรียกร้องให้ตลาดโลกปรับราคารับซื้อให้เป็นธรรม หลังเผชิญผลกระทบจากวิกฤตสภาพภูมิอากาศและปรากฏการณ์ซูเปอร์เอลนีโญ ซึ่งทำให้หลายประเทศประสบทั้งภัยแล้ง ฝนตกหนัก และลมพายุรุนแรง ส่งผลให้ผลผลิตและรายได้จากการส่งออกลดลงอย่างหนัก ท่ามกลางต้นทุนการผลิตที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง

เกษตรกรผู้ปลูกกล้วยในภูมิภาคละตินอเมริกากำลังเผชิญความท้าทายครั้งใหญ่จากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยเฉพาะปรากฏการณ์ซูเปอร์เอลนีโญในปี 2569 ที่ส่งผลให้สภาพอากาศแปรปรวนรุนแรง หลายพื้นที่ต้องเผชิญกับภัยแล้ง ขณะที่บางพื้นที่ประสบฝนตกหนักและลมกระโชกแรง กระทบต่อการเพาะปลูกและการส่งออกกล้วย ซึ่งเป็นหนึ่งในสินค้าเกษตรสำคัญของภูมิภาค

มูลนิธิแฟร์เทรด (Fairtrade Foundation) องค์กรส่งเสริมการค้าที่เป็นธรรม เปิดเผยว่า ประเทศผู้ผลิตกล้วยรายสำคัญอย่างโคลอมเบียกำลังได้รับผลกระทบจากลมพายุรุนแรง ขณะที่บางพื้นที่มีแนวโน้มเผชิญภัยแล้ง ส่วนเปรูและเอกวาดอร์ประสบปัญหาฝนตกหนักที่ส่งผลกระทบต่อผลผลิตแล้ว ด้านสาธารณรัฐโดมินิกันมีความเสี่ยงเผชิญสภาพอากาศร้อนและแห้งแล้งกว่าปกติ

ข้อมูลการศึกษาของแฟร์เทรดพบว่า ในช่วงปรากฏการณ์เอลนีโญครั้งก่อน ระหว่างปี 2566–2567 ผลิตภาพการผลิตของเกษตรกรและแรงงานในเครือข่ายลดลงร้อยละ 13 ในสาธารณรัฐโดมินิกัน ร้อยละ 22 ในเอกวาดอร์ และร้อยละ 6 ในเปรู เมื่อเทียบกับปีก่อนหน้า

ขณะที่ปรากฏการณ์เอลนีโญรุนแรงในปี 2526 เคยสร้างความเสียหายต่อพื้นที่ปลูกกล้วยในเอกวาดอร์ถึงร้อยละ 15 ของพื้นที่เพาะปลูกทั้งหมด และทำให้ปริมาณการส่งออกลดลงถึงร้อยละ 36 สะท้อนให้เห็นถึงความเปราะบางของอุตสาหกรรมกล้วยต่อสภาพอากาศสุดขั้ว

ดร.คาร์ลีย์-เจน สแตนตัน ผู้เชี่ยวชาญด้านสภาพภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อมของแฟร์เทรด เตือนว่า ปรากฏการณ์เอลนีโญในปีนี้อาจทำให้เกิดฝนตกหนักและลมพายุรุนแรงมากขึ้น และคาดว่าผลกระทบต่อผู้ผลิตกล้วยจะรุนแรงกว่าช่วงเอลนีโญปี 2566–2567

สัญญาณความเสียหายเริ่มปรากฏชัดในโคลอมเบีย โดยข้อมูลจากสมาคมผู้ปลูกกล้วยแห่งมักดาเลนาและลากัวฮีรา ระบุว่า มูลค่าการส่งออกกล้วยจากภูมิภาคแคริบเบียนของโคลอมเบียระหว่างเดือนกรกฎาคมถึงกันยายน 2569 ลดลงถึงร้อยละ 32 เหลือประมาณ 122 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือราว 4,000 ล้านบาท

เฉพาะเดือนกันยายนเพียงเดือนเดียว ปริมาณการส่งออกลดลงถึงร้อยละ 42 เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน ขณะที่รายได้จากการส่งออกลดลงจากประมาณ 70 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เหลือเพียง 40 ล้านดอลลาร์สหรัฐ หรือเกือบครึ่งหนึ่ง

สมาคมผู้ปลูกกล้วยระบุว่า ความเสียหายจากสภาพภูมิอากาศ ประกอบกับรายได้จากการส่งออกที่ลดลงและปัญหาความผันผวนของค่าเงิน กำลังบั่นทอนความมั่นคงทางเศรษฐกิจของอุตสาหกรรม จึงเรียกร้องให้ตลาดต่างประเทศกำหนดเงื่อนไขทางการค้าที่สะท้อนต้นทุนการผลิตจริง เพื่อให้เกษตรกรสามารถดำเนินธุรกิจได้อย่างยั่งยืน

ขณะเดียวกัน แรงงานในภาคการผลิตกล้วยต่างได้รับผลกระทบโดยตรงจากสภาพอากาศที่เปลี่ยนแปลงไป ทั้งอุณหภูมิที่สูงขึ้น น้ำท่วม และลมพายุที่สร้างความเสียหายต่อพื้นที่เพาะปลูก ซึ่งไม่เพียงกระทบต่อผลผลิต แต่ยังเพิ่มความเสี่ยงต่อสุขภาพและรายได้ของแรงงานอีกด้วย

แฟร์เทรดจึงเรียกร้องให้รัฐบาลสหราชอาณาจักรออกกฎหมายจัดการกับแนวปฏิบัติทางการค้าที่ไม่เป็นธรรม เช่น การกดราคารับซื้อ การจ่ายเงินล่าช้า และสัญญาการค้าที่ผลักภาระความเสี่ยงไปยังเกษตรกรผู้ผลิต เพื่อให้เกษตรกรมีรายได้เพียงพอสำหรับลงทุนปรับปรุงระบบเพาะปลูกให้สามารถรับมือกับสภาพอากาศรุนแรง รวมถึงปัญหาโรคพืชและแมลงศัตรูพืชที่อาจเพิ่มขึ้นในอนาคต

แม้ซูเปอร์มาร์เก็ตบางแห่งในสหราชอาณาจักร เช่น Sainsbury’s, Co-op และ Waitrose จะเริ่มจำหน่ายกล้วยที่ผ่านการรับรองมาตรฐานแฟร์เทรด ซึ่งมีระบบรับประกันราคาขั้นต่ำแก่ผู้ผลิต แต่ผู้เชี่ยวชาญมองว่ายังจำเป็นต้องมีมาตรการเพิ่มเติมเพื่อสร้างความเป็นธรรมตลอดห่วงโซ่อุปทาน

ประเด็นสำคัญอีกประการหนึ่งคือ แม้ต้นทุนการผลิตกล้วยจะเพิ่มสูงขึ้นจากราคาปุ๋ย เชื้อเพลิง และค่าแรง แต่ราคากล้วยที่จำหน่ายในซูเปอร์มาร์เก็ตกลับแทบไม่เปลี่ยนแปลงตลอดเกือบ 40 ปีที่ผ่านมา ส่งผลให้เกษตรกรต้องแบกรับภาระต้นทุนที่สูงขึ้นโดยไม่ได้รับผลตอบแทนอย่างเหมาะสม

ผลการศึกษาขององค์กร Ethical Trading Initiative พบว่า ในปี 2569 ราคาที่ผู้จัดจำหน่ายจ่ายให้แก่ผู้ผลิตกล้วย ไม่เพียงพอต่อการครอบคลุมต้นทุนการผลิตขั้นพื้นฐานสำหรับผู้ผลิตถึงร้อยละ 66.7 สะท้อนถึงปัญหาเชิงโครงสร้างของระบบการค้ากล้วยโลก

นอกจากนี้ งานวิจัยที่จัดทำให้ธนาคารเพื่อการพัฒนาระหว่างอเมริกา ซึ่งเผยแพร่ในปี 2563 ยังประเมินว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอาจทำให้พื้นที่ที่เหมาะสมสำหรับการเพาะปลูกกล้วยในละตินอเมริกาและแคริบเบียนลดลงเฉลี่ยถึงร้อยละ 61 ภายในปี 2593 หากเกษตรกรไม่สามารถปรับตัวต่อสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงไปได้อย่างเพียงพอ

“เอลีนอร์ แฮร์ริสัน” ประธานเจ้าหน้าที่บริหารของแฟร์เทรด ย้ำว่า ความมั่นคงของอุปทานกล้วยในสหราชอาณาจักรขึ้นอยู่กับความสามารถของเกษตรกรในการปรับตัวต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โดยราคาที่เป็นธรรม การสร้างความยืดหยุ่นต่อสภาพภูมิอากาศ และสภาพการทำงานที่เหมาะสม ล้วนเป็นปัจจัยที่ต้องดำเนินไปพร้อมกัน

วิกฤตครั้งนี้สะท้อนให้เห็นว่า การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศไม่ได้เป็นเพียงปัญหาสิ่งแวดล้อม แต่กำลังกลายเป็นภัยคุกคามต่อความมั่นคงทางอาหาร เศรษฐกิจ และชีวิตความเป็นอยู่ของเกษตรกรทั่วโลก หากระบบการค้ายังคงไม่สะท้อนต้นทุนที่แท้จริงของการผลิต ภาระจากวิกฤตโลกร้อนอาจตกอยู่กับผู้ผลิตรายย่อยมากขึ้น และท้ายที่สุดอาจส่งผลต่อราคาและความมั่นคงของสินค้าอาหารในตลาดโลก