ผู้ชายที่เสียโครโมโซม Y อาจเสี่ยงอันตรายถึงชีวิต เมื่อ Y ไม่ได้เพียงกำหนดความเป็น “ชาย”

นักวิทยาศาสตร์เคยเชื่อว่าโครโมโซม Y ในร่างกายของผู้ชาย มีหน้าที่หลัก ๆ เพียงเพื่อกำหนดเพศชายเท่านั้น แต่การศึกษาเพิ่มเติมกำลังท้าทายความเชื่อเก่า โดยพบว่าการที่มนุษย์เพศชายสูญเสียโครโมโซม Y ไป อาจเป็นผลให้เกิดโรคภัยไข้เจ็บรุนแรงมากขึ้น และมีความเสี่ยงทำให้เสียชีวิตได้

โครโมโซม Y ที่เหมือนจะไม่สำคัญต่อสุขภาพ แต่อาจสำคัญ 

เราหลายคนทราบดีว่า ผู้หญิงมีโครโมโซมเพศคือ XX ส่วนผู้ชายมีโครโมโซม XY ซึ่งเมื่อผู้ชายอายุมากขึ้น เซลล์บางส่วนของพวกเขาจะค่อย ๆ สูญเสียโครโมโซม Y ไป นับว่าเป็นเรื่องปกติที่พบในชายสูงอายุ ที่ยิ่งอายุมาก ก็จะยิ่งสูญเสียโครโมโซมไปมาก 

โดยผู้ชายอายุ 60 ปี พบการสูญเสียโครโมโซม Y ประมาณร้อยละ 40 และผู้ชายอายุ 90 ปี ก็จะพบหลักฐานการสูญเสียโครโมโซม Y เพิ่มมากขึ้นเป็นร้อยละ 57 โดยนอกเหนือจากอายุแล้ว มีปัจจัยอื่น ๆ ที่ทำให้เกิดการสูญเสียโครโมโซม Y ด้วย เช่น การสูบบุหรี่ การมีความเสี่ยงต่อการสัมผัสสารก่อมะเร็ง เป็นต้น

การสูญเสียโครโมโซม Y นี้ไม่ได้เกิดขึ้นในทุกเซลล์ของร่างกาย แต่จะขึ้นเฉพาะในบางเซลล์เท่านั้น ทั้งนี้ปกติแล้วเมื่อเซลล์แบ่งตัว โครโมโซม Y จะถูกคัดลอกและส่งต่อไปยังเซลล์ลูกหลานอื่น ๆ ได้ เมื่อโครโมโซม Y สูญเสียไป เซลล์ลูกหลานที่แบ่งตัวทีหลังก็จะขาดโครโมโซม Y ไปด้วย ทำให้เกิดกลุ่มเซลล์ที่ผิดปกติขยายวงกว้างขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเวลาผ่านไป เซลล์จะเกิดรูปแบบแบบโมเสก (mosaic pattern) คือมีเซลล์ที่ยังมีโครโมโซม Y กับเซลล์ที่ไม่มีโครโมโซม Y ผสมปนเปกัน

ทั้งนี้โครโมโซม Y มีขนาดเล็กมากเมื่อเทียบกับโครโมโซมอื่น ๆ และมันมีหน้าที่สร้างโปรตีนแค่ 51 ยีนเท่านั้น ในขณะที่โครโมโซมอื่น ๆ สร้างโปรตีนเป็นพัน ๆ ยีน หน้าที่สำคัญของโครโมโซม Y คือการทำงานของอสุจิและการกำหนดลักษณะเพศชาย ไม่ได้ทำหน้าที่อื่น ๆ มากมายเท่าไหร่นัก 

ทั้งนี้การศึกษาในอดีต มักพบการสูญเสียโครโมโซม Y ไป ในการเพาะเลี้ยงเซลล์ในห้องปฏิบัติการ และมันเป็นโครโมโซมเดียวที่สามารถสูญเสียไปได้โดยไม่ทำให้เซลล์ตาย สิ่งนี้บ่งชี้ว่าไม่มีฟังก์ชันเฉพาะใด ๆ ที่ถูกใส่รหัสโดยยีนของโครโมโซม Y ที่จำเป็นต่อการเจริญเติบโตและการทำงานของเซลล์ ดังนั้น นักวิทยาศาสตร์จึงเคยมองว่า การสูญเสียโครโมโซม Y ในเนื้อเยื่อร่างกายตอนช่วงท้ายของชีวิต ก็น่าจะไม่ใช่เรื่องใหญ่โตอะไร แต่จากการศึกษาที่เพิ่มขึ้น ทำให้มีหลักฐานมากขึ้นเรื่อย ๆ ว่าการสูญเสียโครโมโซม Y มีความเกี่ยวข้องกับสภาวะสุขภาพที่รุนแรง รวมถึงโรคหัวใจและหลอดเลือด โรคความเสื่อมของระบบประสาท และมะเร็ง

งานวิจัยที่ชี้ความสัมพันธ์ระหว่างการสูญเสียโครโมโซม Y กับปัญหาสุขภาพ 

ตัวอย่างเช่น งานวิจัยในประเทศเยอรมนีพบว่า ผู้ชายที่มีอายุมากกว่า 60 ปี และมีการสูญเสียโครโมโซม Y ไปจำนวนมาก มีความเสี่ยงต่อการเกิดภาวะหัวใจวายเพิ่มขึ้น

การสูญเสียโครโมโซม Y ยังอาจเป็นสาเหตุอธิบายว่าทำไมผู้ชายจึงเสียชีวิตจากโควิด-19 มากกว่าผู้หญิง โดยงานวิจัยเมื่อปี 2022 รวบรวมข้อมูลผู้เสียชีวิตทั่วโลกจาก 107 ประเทศ พบว่าผู้ชายเสียชีวิตจากโควิด-19 มากกว่าผู้หญิงถึง 1.28 เท่า รวมทั้งยังมีการศึกษาผู้ป่วยอัลไซเมอร์ พบว่าพวกเขามีอัตราการสูญเสียโครโมโซม Y มากกว่าคนทั่วไปถึง 10 เท่า 

นอกจากนี้ยังมีงานวิจัยหลายชิ้นที่ยืนยันว่า การที่โครโมโซม Y หายไปจากเซลล์เม็ดเลือด มีความเชื่อมโยงกับการเกิดมะเร็งหลายชนิดในผู้ชาย และยังส่งผลให้การรักษาแย่ลงในกลุ่มผู้ป่วยมะเร็งอีกด้วย

การสูญเสียโครโมโซม Y ทำให้เกิดโรคและอัตราการเสียชีวิตในผู้ชายสูงอายุหรือไม่?

แต่อย่างไรก็ตามการหาคำตอบของความสัมพันธ์ระหว่างโครโมโซม Y กับปัญหาสุขภาพนั้นเป็นเรื่องยาก คือ อาจเกิดปัญหาสุขภาพอยู่แล้วทำให้สูญเสียโครโมโซม Y หรือการสูญเสียโครโมโซม Y ทำให้เกิดปัญหาสุขภาพ หรือ อาจมีปัจจัยที่ 3 เช่น พันธุกรรมหรือการใช้ชีวิต ที่ทำให้ทั้งสูญเสียโครโมโซม Y และเกิดปัญหาสุขภาพไปพร้อม ๆ กัน 

แม้การที่ทั้งเสียโครโมโซม Y กับการเกิดโรคจะพบหลักฐานพร้อม ๆ กัน แต่ก็ยังไม่สามารถพิสูจน์ได้ว่าการสูญเสียโครโมโซม Y คือสาเหตุที่ทำให้เกิดโรค เช่น คนเป็นโรคไตหรือโรคหัวใจ ร่างกายต้องพยายามซ่อมแซมตัวเอง การซ่อมแซมนั้นทำให้เซลล์ต้อง "แบ่งตัวอย่างรวดเร็ว" และ "ยิ่งเซลล์แบ่งตัวเร็ว โครโมโซม Y ก็ยิ่งมีโอกาสหลุดหายได้ง่าย"

แต่อย่างไรก็ตาม มีผลการศึกษาที่พบว่า การสูญเสียโครโมโซม Y ทำให้เกิดปัญหาสุขภาพได้จริง ๆ โดยนักวิทยาศาสตร์ได้ปลูกถ่ายเซลล์เม็ดเลือดขาวที่ไม่มีโครโมโซม Y เข้าไปในตัวหนูที่ได้รับรังสี ผลลัพธ์พบว่าหนูมีอัตราการเกิดโรคที่เกี่ยวกับอายุเพิ่มมากขึ้น การทำงานของหัวใจแย่ลง และเกิดภาวะหัวใจล้มเหลวในเวลาต่อมา

แล้วโครโมโซม Y มีบทบาทสำคัญอย่างไร ทำไมจึงส่งผลต่อร่างกายอย่างมีนัยสำคัญ

แม้จะมีจำนวนยีนน้อย แต่ยีนหลายตัวบนโครโมโซม Y ไม่ได้ทำงานแค่ในอัณฑะ แต่มันทำงานกระจายอยู่ทั่วร่างกาย ยีนเหล่านี้ทำหน้าที่เป็น ตัวจัดการ คอยควบคุมการเปิด-ปิด หรือการทำงานของยีนตัวอื่น ๆ บนโครโมโซมคู่อื่น ๆ ด้วย ผลที่ตามมาคือพอโครโมโซม Y หายไป ตัวจัดการก็หายไปด้วย ทำให้ยีนในโครโมโซมอื่นทำงานผิดปกติ (Dysregulation) เช่น ยีนที่ควบคุมระบบภูมิคุ้มกันหรือการสร้างเม็ดเลือดทำงานผิดปกติ

ทั้งนี้ ยีนเหล่านี้ มีชุดที่เหมือนกัน (copies) อยู่ในโครโมโซม X ด้วย ดังนั้นมนุษย์เราทั้งเพศชายและเพศหญิง จึงมีชุดยีน 2 ชุดที่ทำงานร่วมกัน ดังนั้นหากเพศชายขาดโครโมโซม Y จึงอาจทำให้ชุดยีนชุดหนึ่งขาดหายไป และทำให้เกิดความผิดปกติได้

นอกจากยีนที่สร้างโปรตีนแล้ว โครโมโซม Y ยังมียีนที่ไม่สร้างโปรตีนอีกมากมาย ยีนเหล่านี้จะถูกถอดรหัสเป็นโมเลกุล RNA แต่จะไม่ถูกเปลี่ยนเป็นโปรตีน ซึ่งยีนที่ไม่สร้างโปรตีนเหล่านี้ อาจเป็นตัวควบคุมฟังก์ชันการทำงานของยีนอื่น ๆ 

ดังนั้นนี่อาจเป็นคำอธิบายว่าทำไมโครโมโซม Y จึงสามารถส่งผลต่อการทำงานของยีนบนโครโมโซมอื่น ๆ ได้มากมาย การสูญเสียโครโมโซม Y ส่งผลต่อการแสดงออกของยีนบางตัวในเซลล์ที่สร้างเม็ดเลือด รวมถึงยีนอื่น ๆ ที่ควบคุมการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน นอกจากนี้ยังอาจส่งผลกระทบทางอ้อมต่อการพัฒนาของเซลล์เม็ดเลือดและการทำงานของหัวใจด้วย

แม้จะยังไม่มีคำตอบที่แน่ชัด แต่ก็นับเป็นอีกก้าวที่เปิดเผยให้มนุษย์เรารู้จักกลไกการทำงานของร่างกายมากขึ้น และก็นับเป็นอีกก้าวที่จะทำให้เราเข้าใกล้สุขภาพที่ดียิ่งขึ้นในอนาคต