ฝายดักตะกอน ทางรอดแม่น้ำกก? หวังสกัดสารหนู โลหะหนักปนเปื้อน

ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก Sonthi Kotchawat เกี่ยวกับ ฝายดักตะกอน ทางเลือกสกัดโลหะหนักในลำน้ำ ลดปัญหาสารหนูปนเปื้อนแม่น้ำกก–แม่น้ำสาย
ปัญหาสารหนูและโลหะหนักปนเปื้อนในแม่น้ำกกและแม่น้ำสาย กลายเป็นประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมที่จำเป็นต้องได้รับการแก้ไขอย่างจริงจัง โดยแนวทางการจัดการปัญหาต้องดำเนินการอย่างครอบคลุมทั้งต้นทาง ระหว่างทาง และปลายทาง ตั้งแต่การควบคุมแหล่งกำเนิดมลพิษจากกิจกรรมเหมืองแร่ในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา การลดปริมาณสารปนเปื้อนระหว่างที่ไหลผ่านลำน้ำ ไปจนถึงการจัดการความเสี่ยงจากการใช้น้ำของประชาชนในฝั่งประเทศไทย
หนึ่งในแนวทางที่มีการนำมาใช้ในต่างประเทศ คือ การสร้าง ฝายดักตะกอนและบำบัดโลหะหนัก (Heavy Metal Check Dam) ซึ่งเป็นโครงสร้างที่สามารถช่วยลดปริมาณตะกอนและโลหะหนักปนเปื้อนในแหล่งน้ำได้บางส่วน โดยข้อมูลที่นำเสนอระบุว่า ฝายประเภทนี้มีประสิทธิภาพในการลดปริมาณโลหะหนักและตะกอนปนเปื้อนประมาณ 40% ไปจนถึงมากกว่า 80% ขึ้นอยู่กับรูปแบบโครงสร้าง วัสดุตัวกรองที่นำมาใช้ และชนิดของโลหะหนักที่ปนเปื้อนอยู่ในน้ำ
หลักการทำงานของฝายดักตะกอน คือ การชะลอความเร็วของกระแสน้ำ เพื่อเปิดโอกาสให้ตะกอนดินและอนุภาคแร่ที่มีโลหะหนักเกาะติดอยู่ตกลงสู่ก้นลำน้ำ ขณะเดียวกัน หากเป็นฝายที่ออกแบบให้มีระบบบำบัดเพิ่มเติม ก็สามารถใช้วัสดุดูดซับช่วยดักจับไอออนของโลหะหนักที่ละลายอยู่ในน้ำ เพื่อลดปริมาณสารปนเปื้อนที่อาจไหลต่อไปยังพื้นที่ท้ายน้ำ
ประสิทธิภาพของฝายดักตะกอนสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 รูปแบบ โดยรูปแบบแรก คือ ฝายชะลอน้ำทั่วไป ซึ่งสามารถดักจับตะกอนดินที่พัดพามาในลำน้ำได้สูงถึง 50–84% เนื่องจากโลหะหนักหลายชนิดในธรรมชาติมักเกาะติดอยู่กับอนุภาคดินและตะกอนแขวนลอย การดักจับตะกอนจึงมีส่วนช่วยลดปริมาณโลหะหนักรวมที่ไหลไปยังพื้นที่ท้ายน้ำได้ด้วย ทั้งนี้ ประสิทธิภาพในการลดโลหะหนักจริงขึ้นอยู่กับสัดส่วนของโลหะที่เกาะติดกับตะกอน
ส่วนรูปแบบที่สอง คือ ฝายดักโลหะหนักแบบเสริมวัสดุดูดซับ ซึ่งมีการนำวัสดุที่มีคุณสมบัติทางเคมีมาใช้เพิ่มเติม เช่น หินปูน ถ่านชีวภาพ (Biochar) ซีโอไลต์ หรือวัสดุเหลือใช้จากอุตสาหกรรม เพื่อช่วยดูดซับสารปนเปื้อนและปรับค่าความเป็นกรด-ด่างของน้ำ หรือค่า pH โดยข้อมูลที่นำเสนอระบุว่า ระบบลักษณะนี้อาจมีประสิทธิภาพในการกำจัดโลหะหนักที่ละลายน้ำได้สูงถึง 65–90% สำหรับโลหะบางชนิด เช่น ทองแดง เหล็ก สังกะสี ตะกั่ว รวมถึงสารหนู ทั้งนี้ ผลลัพธ์ขึ้นอยู่กับชนิดของสารปนเปื้อน คุณสมบัติของวัสดุ และสภาพน้ำในแต่ละพื้นที่
สำหรับกลไกการทำงานของฝายดักตะกอน เริ่มจากการสร้างโครงสร้างขวางลำน้ำเพื่อลดความลาดชันและชะลอความเร็วของกระแสน้ำ เมื่อน้ำไหลมาปะทะฝาย ความเร็วจะลดลง ทำให้ตะกอนดิน ทราย และเศษแร่ที่มีน้ำหนักมากค่อย ๆ ตกลงสู่ก้นลำน้ำบริเวณหน้าฝาย โดยโลหะหนักบางส่วน เช่น ตะกั่ว สารหนู และแคดเมียม ที่เกาะติดอยู่กับอนุภาคตะกอนก็จะถูกกักเก็บไว้ในบริเวณดังกล่าวด้วย
ขณะเดียวกัน ฝายที่ออกแบบให้มีระบบบำบัดเฉพาะทางอาจบรรจุวัสดุกรอง เช่น หินปูน ซีโอไลต์ หรือถ่านชีวภาพ เพื่อช่วยปรับค่าความเป็นกรด-ด่าง ดูดซับไอออนของโลหะหนักบางชนิด และส่งเสริมให้สารปนเปื้อนบางส่วนตกตะกอนในรูปที่ไม่ละลายน้ำ ซึ่งเป็นการใช้กระบวนการทางกายภาพและเคมีร่วมกัน เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการลดปริมาณโลหะหนักก่อนที่น้ำจะไหลต่อไปยังพื้นที่ท้ายน้ำ
อย่างไรก็ตาม การสร้างฝายดักตะกอนไม่ได้หมายความว่าสารโลหะหนักจะถูกกำจัดออกจากระบบนิเวศอย่างถาวร เพราะฝายทำหน้าที่เป็นเพียงพื้นที่พักและรวบรวมตะกอนปนเปื้อนชั่วคราวเท่านั้น จึงจำเป็นต้องมีการบริหารจัดการตะกอนที่สะสมอยู่บริเวณหน้าฝายอย่างเหมาะสม โดยแนวทางที่เสนอคือการขุดลอกตะกอนเมื่อสะสมสูงประมาณหนึ่งในสามถึงครึ่งหนึ่งของความสูงฝาย ก่อนนำตะกอนปนเปื้อนไปกำจัดหรือฝังกลบอย่างปลอดภัยตามหลักวิชาการ เพื่อป้องกันไม่ให้โลหะหนักกลับเข้าสู่ลำน้ำอีกครั้ง
นอกจากนี้ ยังสามารถเพิ่มประสิทธิภาพของฝายดักตะกอนด้วยการปลูกพืชน้ำและหญ้าแฝกบริเวณหน้าฝาย เนื่องจากพืชบางชนิดมีความสามารถในการดูดซึมโลหะหนักบางส่วนไปสะสมไว้ในรากและลำต้น จึงอาจช่วยลดการแพร่กระจายของสารปนเปื้อนไปยังพื้นที่ท้ายน้ำได้อีกทางหนึ่ง อย่างไรก็ตาม พืชที่ดูดซับโลหะหนักไว้แล้วจำเป็นต้องได้รับการเก็บและกำจัดอย่างปลอดภัย เพื่อป้องกันการปลดปล่อยสารปนเปื้อนกลับคืนสู่สิ่งแวดล้อม
ทั้งนี้ การนำฝายดักตะกอนมาใช้ในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายจำเป็นต้องพิจารณาสภาพลำน้ำ ปริมาณน้ำไหล ปริมาณตะกอน และรูปแบบการปนเปื้อนของโลหะหนักอย่างรอบคอบ โดยเฉพาะสารหนูซึ่งอาจอยู่ทั้งในรูปที่เกาะติดกับตะกอนและรูปที่ละลายอยู่ในน้ำ ทำให้การสร้างฝายชะลอน้ำเพียงอย่างเดียวอาจไม่สามารถลดการปนเปื้อนได้ทั้งหมด
ท้ายที่สุด การแก้ปัญหาสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำกกและแม่น้ำสายจำเป็นต้องดำเนินการควบคู่กันทั้งการควบคุมมลพิษจากแหล่งกำเนิดในพื้นที่ต้นน้ำ การใช้มาตรการดักจับและบำบัดสารปนเปื้อนระหว่างทาง รวมถึงการตรวจสอบคุณภาพน้ำและดูแลความปลอดภัยในการใช้น้ำของประชาชนฝั่งไทย
ฝายดักตะกอนจึงอาจเป็นหนึ่งในเครื่องมือที่ช่วยลดการแพร่กระจายของโลหะหนักในลำน้ำได้ แต่ไม่สามารถทดแทนการแก้ไขปัญหาที่ต้นทางได้ เพราะการหยุดยั้งสารปนเปื้อนจากแหล่งกำเนิดยังคงเป็นหัวใจสำคัญของการฟื้นฟูคุณภาพน้ำและการปกป้องระบบนิเวศในระยะยาว
Tag
ยอดนิยมในตอนนี้
