เปิดแผนที่เหมือง 2,400 จุด ล้อมไทย เสี่ยงสารพิษข้ามแดน

แม่น้ำหลายสายที่หล่อเลี้ยงชีวิตประชาชนในภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย มีต้นกำเนิดอยู่ในประเทศเพื่อนบ้าน แต่พื้นที่ต้นน้ำเหล่านั้นกำลังเผชิญการขยายตัวของอุตสาหกรรมเหมืองแร่ที่ขาดการควบคุม โดยข้อมูลจากภาพถ่ายดาวเทียมพบพื้นที่ทำเหมืองจำนวนมากกระจายอยู่ตามลุ่มแม่น้ำสายสำคัญ ท่ามกลางความกังวลเกี่ยวกับผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและสุขภาพของประชาชน
TNN EXCLUSIVE เปิดแผนที่และฐานข้อมูลการทำเหมืองแร่กว่า 2,400 จุด ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ สำรวจทิศทางการไหลของแม่น้ำ ความเชื่อมโยงระหว่างพื้นที่ทำเหมืองกับการปนเปื้อนสารพิษในแม่น้ำสาย แม่น้ำกก แม่น้ำโขง และแม่น้ำสาละวิน พร้อมเจาะข้อจำกัดในการบริหารจัดการปัญหามลพิษข้ามพรมแดน
เปิดพิกัดเหมืองกว่า 2,400 จุด กระจายใน 43 แม่น้ำ
เดือนพฤศจิกายน 2568 Stimson Center สถาบันวิจัยในสหรัฐอเมริกา เผยแพร่ฐานข้อมูลจากการวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียม พบพื้นที่ทำเหมืองริมแม่น้ำที่ไม่มีการควบคุมกว่า 2,400 จุด กระจายอยู่ในแม่น้ำ 43 สาย ครอบคลุมพื้นที่ 3 ประเทศ ได้แก่
- เมียนมา 1,885 จุด คิดเป็นเกือบ 80%
- ลาว 517 จุด
- กัมพูชา 17 จุด
เกณฑ์ที่นักวิจัยใช้ในการจำแนกเหมืองที่ขาดการควบคุม คือการไม่พบระบบกักเก็บกากแร่และการฟื้นฟูพื้นที่ โดยแบ่งลักษณะการทำเหมืองออกเป็น 3 ประเภท ได้แก่ เหมืองแร่หายากหรือแรร์เอิร์ธ (Rare Earth) เหมืองทองคำและโลหะที่ใช้วิธีกองแร่ราดสารเคมี และเหมืองขุดตะกอนบริเวณริมแม่น้ำ
ทั้งนี้ ฐานข้อมูลดังกล่าวมาจากการวิเคราะห์ภาพถ่ายดาวเทียม ยังไม่ได้ผ่านการลงพื้นที่ตรวจสอบเหมืองทุกแห่ง จึงไม่สามารถระบุสถานะทางกฎหมายหรือยืนยันการปล่อยมลพิษของเหมืองแต่ละแห่งได้ทั้งหมด
สำรวจพื้นที่เหมืองแร่ล้อมประเทศไทย 3 ด้าน
เมื่อพิจารณาตำแหน่งของพื้นที่ทำเหมืองประกอบกับทิศทางการไหลของแม่น้ำ พบว่าประเทศไทยมีความเสี่ยงจากกิจกรรมเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้านอย่างน้อย 3 ด้าน
ด้านเหนือ
ต้นกำเนิดของแม่น้ำกกและแม่น้ำสายอยู่ในรัฐฉาน ประเทศเมียนมา โดยบริเวณต้นน้ำกกพบเหมืองแรร์เอิร์ธที่เปิดดำเนินการแล้ว 3 แห่ง และอาจเปิดเพิ่มเติมอีก 2 แห่ง ส่วนบริเวณต้นน้ำสายพบเหมืองแรร์เอิร์ธ 1 แห่ง และเหมืองทองคำอย่างน้อย 9 แห่ง
นอกจากนี้ ลุ่มแม่น้ำโขงฝั่งเมียนมายังมีเหมืองแรร์เอิร์ธประมาณ 60 แห่ง โดยกระจุกตัวหนาแน่นบริเวณลุ่มแม่น้ำหลวย ซึ่งไหลลงสู่แม่น้ำโขงทางตอนเหนือของจังหวัดเชียงราย
ด้านตะวันตก
ลุ่มแม่น้ำสาละวินในเมียนมาพบพื้นที่ทำเหมืองกว่า 120 แห่ง โดยแม่น้ำสายนี้เป็นพรมแดนธรรมชาติระหว่างไทยกับเมียนมาในพื้นที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2568 มีรายงานผลตรวจพบสารหนูในแม่น้ำสาละวินสูงถึง 5 เท่าของค่าที่ยอมรับได้
ด้านตะวันออก
พื้นที่ทำเหมืองในลาวตอนกลางตั้งอยู่ในลุ่มน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง บริเวณพรมแดนไทย-ลาว โดยในช่วงเวลาเดียวกันมีรายงานการตรวจพบสารหนูเกินมาตรฐานตามแนวแม่น้ำโขง ตั้งแต่จังหวัดเลยไปจนถึงจังหวัดนครพนม
สำหรับพื้นที่ทำเหมืองทั้งหมดที่ปรากฏในฐานข้อมูล ไม่ได้มีเส้นทางน้ำไหลเข้าสู่ประเทศไทยทุกแห่ง เนื่องจากเหมืองในลาวตอนใต้และกัมพูชามีลำน้ำไหลลงสู่แม่น้ำโขงในช่วงที่ผ่านประเทศไทยไปแล้ว ส่วนเหมืองแรร์เอิร์ธจำนวนมากในรัฐคะฉิ่นของเมียนมาอยู่ในลุ่มแม่น้ำอิรวดี
แม่น้ำสายพบสารหนู 28 เท่า แม่น้ำกกสูง 3.8 เท่า
สถานการณ์ที่ต้องเฝ้าระวังอย่างใกล้ชิดอยู่บริเวณแม่น้ำสาย อำเภอแม่สาย จังหวัดเชียงราย หลังกรมควบคุมมลพิษและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องตรวจพบสารหนูในระดับประมาณ 0.25-0.284 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือสูงกว่ามาตรฐานน้ำผิวดิน 25-28 เท่า จากเกณฑ์ที่กำหนดไว้ไม่เกิน 0.010 มิลลิกรัมต่อลิตร นอกจากนี้ยังตรวจพบตะกั่วเกินมาตรฐานในบางจุด
ช่วงต้นเดือนพฤศจิกายน 2569 ความขุ่นของแม่น้ำสายเพิ่มสูงถึง 14,000 NTU ส่งผลให้การประปาส่วนภูมิภาค สาขาแม่สาย ต้องหยุดผลิตน้ำประปาชั่วคราว กระทบประชาชนในพื้นที่ 14 หมู่บ้าน ครอบคลุม 2 ตำบล ก่อนกลับมาดำเนินการผลิตน้ำประปาได้อีกครั้ง
ส่วนแม่น้ำกก ผลตรวจที่ผ่านมาเคยพบสารหนูสูงสุด 0.038 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือประมาณ 3.8 เท่าของมาตรฐานน้ำผิวดิน บริเวณจุดตรวจชายแดน ตำบลท่าตอน อำเภอแม่อาย จังหวัดเชียงใหม่
ตัวเลขดังกล่าวทำให้การติดตามคุณภาพน้ำดิบ การตรวจสอบสารปนเปื้อน และการบริหารจัดการแหล่งน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภค กลายเป็นภารกิจสำคัญของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในพื้นที่ชายแดน
เปิดหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ เหมืองแร่เกี่ยวข้องอย่างไร
ดร.ธนพล เพ็ญรัตน์ นักวิจัยด้านสิ่งแวดล้อม เคยให้ข้อมูลผ่านรายงานของ Reuters เมื่อวันที่ 24 พฤศจิกายน 2568 ว่า การตรวจพบสารหนูในแม่น้ำกกเกิดขึ้นควบคู่กับการพบธาตุแรร์เอิร์ธหนัก เช่น ดิสโพรเซียมและเทอร์เบียม ซึ่งเป็นข้อมูลที่เชื่อมโยงกับกิจกรรมเหมืองแรร์เอิร์ธและเหมืองทองคำในพื้นที่ต้นน้ำ
ขณะที่งานวิจัยด้านนิติวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมของมหาวิทยาลัยนเรศวร ประเมินว่าสารหนูประมาณ 27-38% มีที่มาจากกิจกรรมเหมืองแร่บริเวณต้นน้ำในรัฐฉาน ข้อมูลดังกล่าวบ่งชี้ว่าพื้นที่ทำเหมืองเป็นหนึ่งในแหล่งสำคัญของการปนเปื้อน แต่ยังมีปัจจัยจากแหล่งอื่นที่ต้องศึกษาควบคู่กัน
ในด้านกระบวนการสกัดแร่ ข้อมูลของ Stimson Center ระบุว่า เหมืองทองคำบางประเภทใช้ไซยาไนด์และปรอทในการแยกทองคำออกจากแร่ ส่วนเหมืองแรร์เอิร์ธบางแห่งใช้สารละลายแอมโมเนียมซัลเฟตฉีดลงไปในชั้นดิน เพื่อแยกธาตุแรร์เอิร์ธออกมา
กระบวนการดังกล่าวอาจทำให้เกิดน้ำเสียที่มีสารปนเปื้อนหลายชนิด ทั้งสารหนู แคดเมียม แมงกานีส และปรอท หากไม่มีระบบจัดเก็บและบำบัดน้ำเสียที่เหมาะสม สารปนเปื้อนอาจไหลลงสู่แหล่งน้ำธรรมชาติ
นอกจากนี้ การเปิดหน้าดินและถางพื้นที่เพื่อทำเหมืองยังเพิ่มโอกาสที่น้ำฝนจะชะล้างตะกอนและสารปนเปื้อนลงสู่ลำน้ำ โดยเฉพาะในช่วงฤดูฝนที่มีปริมาณน้ำไหลหลากจากพื้นที่ต้นน้ำ
จำนวนเหมืองเพิ่มขึ้น แตะ 2,675 แห่ง
ข้อมูลการสำรวจย้อนหลังพบว่า เหมืองแรร์เอิร์ธเริ่มปรากฏในพื้นที่ลุ่มแม่น้ำโขงในปี 2565 ก่อนขยายจำนวนเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
สำหรับลาว จากจำนวนเหมืองทั้งหมด 517 จุด พบว่าประมาณหนึ่งในสามเป็นพื้นที่ทำเหมืองที่เพิ่งเปิดดำเนินการระหว่างปี 2567-2568
ต่อมาในเดือนมิถุนายน 2569 Mongabay สื่อด้านสิ่งแวดล้อม รายงานโดยอ้างอิงงานวิจัยของ Stimson Center ว่า จำนวนพื้นที่ทำเหมืองริมแม่น้ำในภูมิภาคเพิ่มขึ้นเป็น 2,675 แห่ง จากเดิมที่มีรายงานมากกว่า 2,400 แห่งในเดือนพฤศจิกายน 2568
การขยายตัวของพื้นที่ทำเหมืองเกิดขึ้นท่ามกลางความต้องการแร่หายากในตลาดโลก ซึ่งเป็นวัตถุดิบสำคัญของอุตสาหกรรมเทคโนโลยีสมัยใหม่ โดยเฉพาะการผลิตแม่เหล็กประสิทธิภาพสูงสำหรับรถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์
ทำไมการแก้ปัญหาสารพิษข้ามพรมแดนจึงมีความซับซ้อน
รายงานของ Stimson Center ในปี 2569 ระบุว่า พื้นที่ทำเหมืองจำนวนมากในเมียนมาตั้งอยู่ในเขตที่กลุ่มติดอาวุธชาติพันธุ์มีอำนาจควบคุม ทำให้การเข้าถึงพื้นที่ การตรวจสอบกิจกรรมเหมืองแร่ และการบังคับใช้มาตรการด้านสิ่งแวดล้อมของหน่วยงานรัฐมีข้อจำกัด
ส่วนในลาว แม้มีมาตรการห้ามทำเหมืองแรร์เอิร์ธมาตั้งแต่ปี 2560 แต่รายงานระบุว่ายังพบการดำเนินกิจกรรมผ่านการอนุญาตในระดับท้องถิ่น
ด้านกลไกความร่วมมือระหว่างประเทศ คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (MRC) มีบทบาทสำคัญในการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำร่วมกัน แต่ยังมีข้อจำกัดในการกำกับดูแลกิจกรรมเหมืองแร่ที่ตั้งอยู่ตามลำน้ำสาขาและพื้นที่ต้นน้ำ โดยเฉพาะพื้นที่นอกเหนืออำนาจของประเทศสมาชิก
สำหรับประเทศไทย การรับมือกับสถานการณ์จำเป็นต้องดำเนินการหลายด้านควบคู่กัน ทั้งการตรวจวัดคุณภาพน้ำอย่างต่อเนื่อง การเฝ้าระวังสารปนเปื้อนในตะกอน การดูแลความปลอดภัยของน้ำประปา และการประสานความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้านผ่านกลไกที่มีอยู่
จากฐานข้อมูลเหมืองแร่กว่า 2,400 จุด ซึ่งเพิ่มขึ้นเป็น 2,675 แห่งในเวลาต่อมา ประกอบกับผลตรวจสารหนูในแม่น้ำสายที่สูงกว่ามาตรฐานถึง 28 เท่า ปัญหามลพิษข้ามพรมแดนจำเป็นต้องได้รับการติดตามทั้งในระดับพื้นที่และระดับภูมิภาค เพื่อรักษาความมั่นคงด้านทรัพยากรน้ำ ระบบนิเวศ และความปลอดภัยของประชาชนที่อาศัยอยู่ตามลุ่มแม่น้ำสายสำคัญของไทย
Tag
ยอดนิยมในตอนนี้
