“ถ่านหินลือชา รถม้าลือลั่น เครื่องปั้นลือนาม งามพระธาตุลือไกล ฝึกช้างใช้ลือโลก” หลายคนคงคุ้นกับคำขวัญนี้ เพราะคือคำขวัญประจำจังหวัดลำปางนั่นเอง อย่างไรก็ตาม ลำปางนอกจากจะขึ้นชื่อเรื่องถ่านหินลิกไนท์แล้ว นั่นแสดงให้เห็นถึงลักษณะเฉพาะทางด้านธรณีวิทยาของจังหวัดนี้ ทั้งการพบมนุษย์ก่อนประวัติศาสตร์ที่ชื่อว่า “มนุษย์เกาะคา” ภาพวาดเพิงผาหน้าถ้ำที่ประตูผา ซากฟอสซิลต่าง ๆ ล้วนแสดงให้เห็นความสำคัญของพื้นที่จังหวัดลำปางได้เป็นอย่างดี หนึ่งในกิจกรรมที่ผู้เขียนทึ่ง และนึกว่าจะเคยเห็นเฉพาะแค่ในหนังฝรั่งเท่านั้น ก็คือ “การตาวคำ” ตาว หมายถึงร่อน ตาวคำ หมายถึง ร่อนทอง เครื่องมือร่อนทองเรียกว่า อว่าน (เหมือนหว่าน คือกว้านไปเป็นวงกลม) ลักษณะคล้ายหมวกของชาวเวียดนาม เป็นวัสดุทรงกลมทำด้วยไม้จริง มีแอ่งตรงกลางเพื่อให้ทองตกตะกอน ผู้เขียนติดตามท่านพระครูวิสุทธิ์พัฒนโกวิท เจ้าอาวาสวัดทุ่งฝูง เจ้าคณะตำบลร่องเคาะ อ.วังเหนือ จ.ลำปาง ไปดูชาวบ้านร่อนทองที่แม่น้ำวัง ท่านเล่าว่า จะมีการร่อนทองเฉพาะช่วงที่แม่น้ำวังแห้ง นั่นคือ ฤดูแล้งเท่านั้น สำหรับการร่อนทองนี้ เป็นกิจกรรมของชาวบ้านที่ทำในฤดูแล้งหลังจากว่างเว้นการทำการเกษตรอื่น ๆ และการร่อนทองนี้สงวนไว้เฉพาะชาวบ้านที่นี่เท่านั้น แสดงให้เห็นถึงสายแร่ทองคำที่สะท้อนถึงสภาพทางธรณีวิทยาของพื้นที่อำเภอวังเหนือ สำหรับอำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปางเองนั้น ก็มีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์มายาวนาน ในอดีตชื่อว่า “เมืองวัง” เป็นเมืองที่อยู่ในแอ่งหุบเขา เป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำวัง แม่น้ำสายหลักของจังหวัดลำปาง หนึ่งในต้นกำเนิดแม่น้ำเจ้าพระยา ที่รวม ปิง วัง ยม น่าน เข้าด้วยกัน นอกจากนี้ยังพบหลักฐานทางประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะเครื่องถ้วย ตระกูลเดียวกันกับเวียงกาหลง จังหวัดเชียงราย นั่นแสดงให้เห็นว่า ที่เมืองวังแห่งนี้ มีผู้คนอยู่อาศัย ตลอดจนใช้ประโยชน์ในพื้นที่มากว่า 600 ปีมาแล้ว ปัจจุบันยังพบซากโบราณสถานหลายแห่ง กระจายในพื้นที่ต่าง ๆ ของอำเภอวังเหนือ สำหรับกิจกรรมการ “ตาวคำ” จากการสัมภาษณ์ชาวบ้านพบว่า เป็นหนึ่งในกิจกรรมเสริมมาหลายชั่วอายุคนแล้ว เมื่อรวบรวมทองที่ได้จากการร่อนได้จำนวนหนึ่ง ก็จะนำไปขาย เป็นหนึ่งในรายได้เสริมที่ทำเงินได้ไม่น้อย ชาวบ้านเล่าให้ฟังว่า เฉลี่ยมีรายได้วันละ 800-1,000 บาทเป็นอย่างน้อย นับเป็นอาชีพเสริมในฤดูแล้งที่น่าสนใจ ไม่ได้มีเฉพาะในหนังฝรั่งเท่านั้น แต่บ้านเราก็มี ที่นี่ อำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปางครับ ภาพประกอบโดย ผู้เขียน