บาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง 2569 "ศิธา" สรุปชี้ข้อกฎหมาย เสี่ยงขัดรัฐธรรมนูญ?

ดราม่า บาร์โค้ดบัตรเลือกตั้งสีชมพู

จากกรณีประเด็นร้อนเรื่อง  "บัตรเลือกตั้งสีชมพู" ซึ่งเป็นบัตรเลือกตั้ง สส. แบบบัญชีรายชื่อ มีบาร์โค้ดอยู่ด้านล่างสุด และเมื่อสแกนดู จะพบว่าสามารถระบุได้ว่า บัตรเลือกตั้งแต่ละใบบาร์โค้ดไม่ซ้ำกัน สามารถนำไปสู่ต้นขั้วว่ามาจากสมุดเลือกตั้งเล่มไหน และอาจจะทำให้ตรวจสอบได้ถึงข้อมูลของผู้กาบัตรใบนั้น

ชาวเน็ตตั้งข้อสังเกตบาร์โค้ดบัตรเลือกตั้ง

มีผู้ใช้เฟซบุ๊กได้โพสต์ตั้งข้อสังเกตว่า บนบัตรเลือกตั้งทั้งสีเขียวและสีชมพู มีสัญลักษณ์ QR Code ปรากฏอยู่ โดยระบุว่า มีใครสังเกตตอนกาบัตรเลือกตั้งไหมครับว่ามี QR Code ติดอยู่ (บัตรสีชมพูอยู่มุมบนขวา, บัตรสีเขียวอยู่ล่างซ้าย, ตามรูปที่ผมแนบนี้ครับ, ขอบคุณรูปจากสื่อครับ) เท่าที่ผมทราบมันเป็น QR Code แบบรหัสตัวอักษร 8 ตัว (ชนิด Base32 หรือ Base58) เพื่อเป็น serial number ไว้ป้องกันปลอมแปลงบัตรหรือป้องกันข้อผิดพลาดในการนับคะแนน (ซึ่ง QR นี้ไม่ควรเป็นแบบ 1:1 หรือวงแคบจนเกินไป เพราะอาจทำให้รู้ตัวตนคนเลือกได้และขัดกฎหมายเลือกตั้ง?)

อยากขอความเห็นผู้รู้ว่า QR Code นี้สามารถใช้ในกรณีดังกล่าวได้หรือไม่?

และถ้าได้ จากกรณีบัตรเลือกตั้งไม่เท่ากันทั้งประเทศ จนมีข้อสงสัยไปถึงข้อผิดพลาดของการนับคะแนน (หรืออาจถึงขั้นปลอมแปลงบัตรฯ?) เราถึงเวลา/ถึงเงื่อนไขที่จะนำ QR นี้มาใช้เพื่อตรวจสอบโดยละเอียดกันหรือยังครับ?

ต่อมา ว่าที่ ร.ต.ภาสกร สิริภคยาพร รองเลขาธิการคณะกรรมการการเลือกตั้ง ตอบคำถามสื่อมวลชนประเด็นบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง วันที่ 12 ก.พ. 2568 ว่า "การมีบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เป็นมาตรการ รปภ. เพื่อให้รู้ว่า เป็นบัตรล็อตสำหรับการจัดพิมพ์ เพื่อทราบว่า พิมพ์ที่ไหน เมื่อไหร่ ถูกแจกไปเขตไหน เป็นมาตรการควบคุมของ กกต. ตรงนี้ จะไม่มีใครไม่สามารถรู้ได้ว่า เป็นข้อมูลของหน่วยไหน"

ล่าสุด น.ต.ศิธา ทิวารี นักการเมือง ได้ออกมาโพสต์เฟซบุ๊กวิเคราะห์ประเด็น "บาร์โค้ดบัตรเลือกตั้ง" โดยระบุว่า

ถ้าบาร์โค้ดบนบัตรเลือกตั้ง เป็นไปตามที่ กกต.ชี้แจง แสดงว่ากกต. รับรู้รับทราบ ในการจัดทำบาร์โค้ดลงบนบัตรเลือกตั้ง แต่ละใบแบบนี้  เหตุผลที่ กกต.ชี้แจงคือ การทำบาร์โค้ดที่บัตรเลือกตั้งทุกใบ เป็นมาตรการรักษาความปลอดภัย ทำให้สามารถรู้ล็อตในการจัดพิมพ์ เป็นข้อมูลที่ไปที่มาว่า พิมพ์เมื่อไหร่ อย่างไร แจกจ่ายไปเขตไหน โดยยืนยันว่า เป็นมาตรการในการควบคุมบัตรเลือกตั้งของ กกต. 

อีกนัยหนึ่งแปลว่า กกต. ยอมรับว่าวัตถุประสงค์ในการจัดทำบาร์โค้ดนี้ มีไว้เพื่อให้มีการสแกนบาร์โค๊ดอ่านข้อมูลเพื่อการตรวจสอบย้อนกลับในภายหลังได้

รัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 85 กำหนดไว้ว่า ให้การเลือกตั้ง สส.เป็น “การออกเสียงลงคะแนนโดยตรงและลับ” พ.ร.ป.ว่าด้วยการเลือกตั้ง ส.ส. พ.ศ. 2561

มาตรา 96 กำหนดว่า “ห้ามมิให้ผู้ใดจงใจทําเครื่องหมายเพื่อเป็นที่สังเกตโดยวิธีใดไว้ที่บัตรเลือกตั้ง” 

กรณีนี้จึงต้องดูว่า บาร์โค้ดของหน่วยเดียวกันหรือเขตเดียวกัน เป็นบาร์โค้ดเดียวกันทั้งหมดหรือไม่ และการตรวจสอบย้อนหลัง  สามารถลงลึกสุดได้แค่ระดับหน่วยเลือกตั้งเดียวกัน โดยไม่สามารถเชื่อมโยงให้ทราบ ถึงรายละเอียดตัวบุคคล ที่เป็นผู้ลงคะแนนในบัตรนั้นใช่หรือไม่? 

ถ้าใช่ บาร์โค้ดนี้อาจตีความได้ว่า ไม่ละเมิดรัฐธรรมนูญ เพราะไม่สามารถตรวจสอบย้อนกลับ เพื่อระบุคนที่กาบัตรลงคะแนนใบนั้นๆได้

แต่หากตรวจพบว่าบัตรแต่ละใบ บาร์โค้ดมีลักษณะเฉพาะของมันเอง (Unique Running Number) โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากสแกนบาร์โค้ดแล้ว หมายเลขบัตรลงคะแนน เชื่อมโยงกับหมายเลขบนต้นขั้ว ที่มีการลงชื่อผู้ลงคะแนนอยู่ด้วย ถ้าเป็นแบบนี้อาจเป็นปัญหาต่อข้อกำหนดตามรัฐธรรมนูญได้ 

เทียบกับบรรทัดฐานเดิม ตามคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญ ให้การเลือกตั้ง 2เมษายน 2549 เป็นโมฆะ จากการที่มีหน่วยเลือกตั้ง หันหน้า หันหลังผิดทาง โดยเหตุผลหลักคือ:

“การจัดคูหาบางแห่ง ไม่สามารถรักษาความลับของผู้ลงคะแนนได้ จึงไม่เป็นไปตามหลักการลงคะแนนโดยตรงและลับตามรัฐธรรมนูญ”

โดยศาลไม่ได้พิจารณาว่า “มีผู้ใดรู้การลงคะแนนลับนั้นหรือไม่”

แต่บรรทัดฐานที่พิจารณาคือ  “โครงสร้างระบบ เปิดโอกาสให้ความลับถูกละเมิดได้หรือไม่”

สาระสำคัญคือ: ระบบต้องไม่เปิดช่องให้ตรวจสอบย้อนกลับ ไประบุตัวผู้ลงคะแนนได้ 

เทียบกับระบบในปัจจุบัน คือระบบที่ใช้คำว่า zero Knowledge, Zero Knowledge Proof, zero Knowledge Encryption คือต้องไม่มีความรู้ใดในโลก ที่จะสามารถใช้เพื่อ ตรวจสอบย้อนกลับไปถึงต้นทางได้

ในการเลือกตั้งครั้งนี้ หากพบว่าบาร์โค้ดของบัตรเลือกตั้งเป็น Unique Runing Number ที่ตรงกับต้นขั้นที่มีรายชื่อผู้ลงคะแนน 

แสดงว่าไม่มีบัตรเลือกตั้งแม้แต่ 1ใบ ที่เป็น Zero Knowledge หมายความว่า บัตรทุกใบสามารถสแกนบาร์โค้ด ตรวจสอบย้อนหลังได้จนถึงต้นขั้วที่มีรายชื่อ ว่าใครเป็นผู้ลงคะแนน