รับสารหนูทุกวันโดยไม่รู้ตัว เสี่ยงมะเร็งแค่ไหน?

สารหนูเป็นสารปนเปื้อนที่อาจเข้าสู่ร่างกายผ่านการใช้ชีวิตประจำวัน ตั้งแต่การดื่มน้ำ รับประทานข้าว ไปจนถึงการบริโภคอาหารที่ผลิตจากพื้นที่มีการปนเปื้อน แม้สารหนูบางรูปแบบจะเป็นสารก่อมะเร็งที่ได้รับการยืนยันทางวิทยาศาสตร์ แต่การได้รับสารหนูไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะต้องเป็นมะเร็ง ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ปริมาณที่ได้รับ และระยะเวลาที่สัมผัส
ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก (WHO) และองค์การระหว่างประเทศเพื่อการวิจัยโรคมะเร็ง (IARC) ยืนยันว่า สารหนูอนินทรีย์เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ โดยมีหลักฐานความเกี่ยวข้องกับมะเร็งปอด มะเร็งผิวหนัง และมะเร็งกระเพาะปัสสาวะ โดยเฉพาะผู้ที่ได้รับสารผ่านน้ำดื่มปนเปื้อนอย่างต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี
ความเสี่ยงสำคัญอยู่ที่สารหนูอาจเข้าสู่ร่างกายโดยไม่ทำให้เกิดอาการผิดปกติทันที ประชาชนจึงอาจไม่ทราบว่ากำลังได้รับสารจากสิ่งแวดล้อมหรืออาหารที่บริโภคอยู่เป็นประจำ
สารหนูคืออะไร ทำไมจึงพบได้ในน้ำและอาหาร?
สารหนู หรือ Arsenic เป็นธาตุที่พบได้ตามธรรมชาติในเปลือกโลก ทั้งในดิน หิน แร่ธาตุ และแหล่งน้ำใต้ดิน นอกจากนี้ยังอาจเข้าสู่สิ่งแวดล้อมจากกิจกรรมของมนุษย์ เช่น การทำเหมืองแร่ การถลุงโลหะ และกระบวนการอุตสาหกรรมบางประเภท
ในทางพิษวิทยา สารหนูแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มสำคัญ ได้แก่ สารหนูอนินทรีย์ (Inorganic Arsenic) ซึ่งมีความเป็นพิษสูงและเกี่ยวข้องกับการเกิดมะเร็ง และสารหนูอินทรีย์ (Organic Arsenic) ซึ่งพบได้หลายรูปแบบในอาหารทะเล โดยบางชนิดมีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์มาก
WHO ระบุว่า สารหนูอนินทรีย์เป็นสารก่อมะเร็งในมนุษย์ และการได้รับสารผ่านน้ำดื่มที่ปนเปื้อนเป็นเวลานานอาจก่อให้เกิดผลกระทบต่อระบบต่าง ๆ ของร่างกาย
ข้อควรเข้าใจคือ สารหนูทุกชนิดไม่ได้มีความเป็นพิษเท่ากัน การประเมินอันตรายจึงต้องพิจารณารูปแบบทางเคมีของสารควบคู่กับปริมาณที่ตรวจพบ
สารหนูเข้าสู่ร่างกายได้จากทางไหนบ้าง?
สำหรับประชาชนทั่วไป การได้รับสารหนูมักเกิดขึ้นผ่านอาหารและน้ำดื่ม โดยเฉพาะพื้นที่ที่มีสารหนูปนเปื้อนในแหล่งน้ำหรือดินที่ใช้ทำการเกษตร
น้ำดื่มและน้ำบาดาล
น้ำบาดาลเป็นหนึ่งในแหล่งที่ต้องให้ความสำคัญ เนื่องจากสารหนูในชั้นดินและหินสามารถละลายเข้าสู่น้ำใต้ดินได้ตามสภาพธรณีวิทยา
น้ำที่มีสารหนูปนเปื้อนอาจยังคงใส ไม่มีสี ไม่มีกลิ่น และไม่มีรสชาติผิดปกติ ทำให้ไม่สามารถตรวจสอบความปลอดภัยได้ด้วยประสาทสัมผัส
WHO กำหนดค่าแนวทางสารหนูในน้ำดื่มไว้ที่ 10 ไมโครกรัมต่อลิตร หรือ 0.01 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งเป็นค่าแนวทางชั่วคราวที่คำนึงถึงข้อจำกัดด้านการตรวจวัดและการกำจัดสารหนู
ข้าวและผลิตภัณฑ์จากข้าว
ข้าวเป็นอาหารอีกประเภทที่นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจ เนื่องจากต้นข้าวสามารถดูดซึมสารหนูจากดินและน้ำที่ใช้เพาะปลูก โดยเฉพาะในสภาพนาข้าวที่มีน้ำขัง ซึ่งอาจเอื้อต่อการเคลื่อนย้ายสารหนูบางรูปแบบเข้าสู่ต้นพืช
อย่างไรก็ดี ปริมาณสารหนูในข้าวแตกต่างกันตามพื้นที่เพาะปลูก สภาพดิน แหล่งน้ำ พันธุ์ข้าว และวิธีการจัดการแปลงนา ไม่สามารถสรุปได้ว่าข้าวทุกชนิดมีสารหนูในระดับที่เป็นอันตราย
อาหารทะเล
ปลา กุ้ง หอย และอาหารทะเลบางชนิดอาจมีสารหนูตามธรรมชาติ แต่ส่วนใหญ่อยู่ในรูปสารหนูอินทรีย์ที่มีความเป็นพิษต่ำกว่าสารหนูอนินทรีย์
อาหารทะเลบางกลุ่ม โดยเฉพาะสาหร่ายทะเลบางชนิด อาจมีสัดส่วนสารหนูอนินทรีย์แตกต่างกัน จึงต้องพิจารณาผลตรวจจำแนกชนิดสาร ไม่ใช่อาศัยเพียงปริมาณสารหนูรวม
พืชผักจากพื้นที่ปนเปื้อน
หากแหล่งน้ำหรือดินมีสารหนูสะสม พืชบางชนิดอาจดูดซึมสารเข้าสู่ส่วนต่าง ๆ ของต้นได้ โดยปริมาณที่พบขึ้นอยู่กับชนิดพืชและสภาพแวดล้อม
การตรวจสอบคุณภาพน้ำและดินในพื้นที่เสี่ยงจึงมีความสำคัญต่อความปลอดภัยของอาหารตั้งแต่ขั้นตอนการผลิต
รับสารหนูทุกวัน เสี่ยงเป็นมะเร็งมากแค่ไหน?
ประเด็นที่ต้องแยกให้ชัดเจนคือ การได้รับสารหนูในปริมาณเล็กน้อยจากอาหารทั่วไป ไม่ได้มีความเสี่ยงเท่ากับการดื่มน้ำที่มีสารหนูอนินทรีย์ปนเปื้อนในระดับสูงอย่างต่อเนื่องหลายปี
IARC จัดสารหนูและสารประกอบสารหนูอนินทรีย์อยู่ในกลุ่มที่ 1 หรือ Group 1 ซึ่งหมายถึงมีหลักฐานเพียงพอว่าสามารถก่อมะเร็งในมนุษย์ได้
การจัดอยู่ในกลุ่มดังกล่าวเป็นการยืนยันความสามารถในการก่อมะเร็งของสาร ไม่ได้หมายความว่าผู้ได้รับสารทุกคนจะมีโอกาสเกิดมะเร็งเท่ากัน หรือจะต้องป่วยเป็นมะเร็งในอนาคต
หลักฐานทางระบาดวิทยาจากประชากรที่ได้รับสารหนูผ่านน้ำดื่มในหลายประเทศ เช่น บังกลาเทศ ไต้หวัน และชิลี พบความสัมพันธ์ระหว่างการได้รับสารหนูอนินทรีย์เป็นเวลานานกับอัตราการเกิดมะเร็งบางชนิดที่เพิ่มขึ้น
อย่างไรก็ดี การนำตัวเลขความเสี่ยงจากพื้นที่หนึ่งมาใช้กับประชากรอีกพื้นที่โดยตรงอาจไม่เหมาะสม เพราะระดับการปนเปื้อน ระยะเวลาการสัมผัส และปัจจัยสุขภาพของแต่ละประชากรแตกต่างกัน
สำหรับการได้รับสารหนูอนินทรีย์ในระดับต่ำจากอาหารเป็นเวลานาน นักวิทยาศาสตร์ยังคงศึกษาเพื่อประเมินความเสี่ยงให้แม่นยำขึ้น โดยเฉพาะผลกระทบจากการรับสารหลายแหล่งร่วมกัน
งานวิจัยทางการแพทย์พบสารหนูเกี่ยวข้องกับมะเร็งชนิดใด?
หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการยอมรับชัดเจนที่สุดเกี่ยวข้องกับมะเร็ง 3 ประเภท
มะเร็งผิวหนัง การได้รับสารหนูอนินทรีย์เป็นเวลานานอาจทำให้เกิดความผิดปกติของผิวหนัง เช่น สีผิวเปลี่ยนแปลงและผิวหนังหนาตัว ก่อนพัฒนาเป็นมะเร็งผิวหนังบางชนิดในผู้ที่มีความเสี่ยง
มะเร็งปอด งานวิจัยในประชากรที่สัมผัสสารหนูผ่านน้ำดื่มและในสถานประกอบอาชีพบางประเภทพบความสัมพันธ์กับความเสี่ยงมะเร็งปอดที่เพิ่มขึ้น โดยการสูบบุหรี่ร่วมด้วยอาจทำให้ความเสี่ยงสูงขึ้นอีก
มะเร็งกระเพาะปัสสาวะ เป็นมะเร็งอีกชนิดที่มีหลักฐานทางระบาดวิทยาสนับสนุนความเกี่ยวข้องกับการได้รับสารหนูอนินทรีย์เรื้อรัง
นอกจากนี้ ยังมีการศึกษาความสัมพันธ์กับมะเร็งตับ ไต และอวัยวะอื่น แต่ระดับความหนักแน่นของหลักฐานแตกต่างกันตามชนิดมะเร็ง จึงไม่ควรสรุปว่าสารหนูเป็นสาเหตุที่ยืนยันแล้วของมะเร็งทุกชนิด
สารหนูทำให้เกิดมะเร็งได้อย่างไร?
การศึกษาด้านชีววิทยาระดับเซลล์พบว่า สารหนูอนินทรีย์สามารถรบกวนกระบวนการทำงานของเซลล์ได้หลายทาง
หนึ่งในกลไกที่ได้รับความสนใจคือการเพิ่มภาวะเครียดออกซิเดชัน (Oxidative Stress) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเกิดความเสียหายต่อองค์ประกอบภายในเซลล์ รวมถึงสารพันธุกรรมหรือ DNA
สารหนูยังอาจรบกวนระบบซ่อมแซม DNA และกระบวนการควบคุมการแสดงออกของยีน ทำให้เซลล์มีโอกาสสะสมความผิดปกติเมื่อได้รับสารอย่างต่อเนื่อง
อย่างไรก็ดี การเกิดมะเร็งเป็นกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับหลายปัจจัย ทั้งพันธุกรรม อายุ พฤติกรรมสุขภาพ และสิ่งแวดล้อม การได้รับสารหนูจึงเป็นหนึ่งในปัจจัยเสี่ยง ไม่ใช่คำอธิบายเพียงอย่างเดียวของการเกิดโรค
รับสารหนูนานแค่ไหนจึงเริ่มเป็นอันตราย?
ผลกระทบจากสารหนูแบ่งได้เป็นการได้รับสารปริมาณสูงในระยะสั้น และการได้รับสารต่อเนื่องในระยะยาว
กรณีได้รับสารหนูอนินทรีย์ในปริมาณสูงอย่างเฉียบพลัน อาจเกิดอาการคลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง ท้องเสียอย่างรุนแรง และความผิดปกติของระบบไหลเวียนโลหิต ซึ่งจำเป็นต้องได้รับการรักษาโดยเร็ว
ส่วนการได้รับสารหนูต่อเนื่องเป็นเวลาหลายปี อาจสัมพันธ์กับความผิดปกติของผิวหนัง ระบบประสาทส่วนปลาย โรคหัวใจและหลอดเลือด รวมถึงความเสี่ยงมะเร็งที่เพิ่มขึ้น
WHO ระบุว่า ความผิดปกติของผิวหนังจากการได้รับสารหนูอนินทรีย์ผ่านน้ำดื่มเป็นเวลานานอาจเริ่มปรากฏหลังได้รับสารประมาณ 5 ปีหรือมากกว่านั้น แต่ระยะเวลาที่เกิดอาการแตกต่างกันตามปริมาณและลักษณะการสัมผัส
สำหรับโรคมะเร็งอาจมีระยะเวลาแฝงยาวนานหลายปีถึงหลายสิบปี จึงไม่มีระยะเวลาตายตัวที่สามารถระบุได้ว่ารับสารหนูครบกี่ปีแล้วจะเกิดมะเร็ง
เด็กและหญิงตั้งครรภ์เสี่ยงจากสารหนูมากกว่าหรือไม่?
เด็กเป็นกลุ่มที่ต้องให้ความสำคัญ เนื่องจากร่างกายและระบบประสาทยังอยู่ระหว่างการเจริญเติบโต ขณะที่ปริมาณอาหารและน้ำที่บริโภคเมื่อเทียบกับน้ำหนักตัวอาจแตกต่างจากผู้ใหญ่
งานวิจัยบางส่วนพบความสัมพันธ์ระหว่างการได้รับสารหนูในช่วงตั้งครรภ์หรือวัยเด็กกับผลกระทบต่อพัฒนาการ การเจริญเติบโต และสุขภาพในระยะยาว แต่ผลการศึกษาอาจแตกต่างกันตามระดับการสัมผัสและปัจจัยแวดล้อม
สำหรับอาหารทารกที่ผลิตจากข้าว หน่วยงานกำกับดูแลอาหารในหลายประเทศจึงให้ความสำคัญกับการกำหนดระดับสารหนูอนินทรีย์และการตรวจสอบผลิตภัณฑ์
แนวทางที่เหมาะสมคือจัดอาหารให้หลากหลายตามวัย เลือกน้ำดื่มที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพ และหลีกเลี่ยงการใช้น้ำจากแหล่งที่สงสัยว่ามีการปนเปื้อนในการชงนมหรือประกอบอาหาร
ต้มน้ำช่วยกำจัดสารหนูได้หรือไม่?
การต้มน้ำเป็นวิธีที่มีประโยชน์ในการลดความเสี่ยงจากเชื้อโรคหลายชนิด แต่ไม่สามารถกำจัดสารหนูที่ละลายอยู่ในน้ำได้อย่างมีประสิทธิภาพ
หากต้มน้ำจนปริมาณน้ำลดลง สารหนูที่ไม่ระเหยไปพร้อมกับไอน้ำอาจมีความเข้มข้นสูงขึ้นด้วย
ส่วนเครื่องกรองน้ำทั่วไปไม่ได้สามารถกำจัดสารหนูได้ทุกประเภท ระบบที่ออกแบบมาสำหรับการลดสารหนู เช่น รีเวิร์สออสโมซิส (Reverse Osmosis) หรือระบบดูดซับเฉพาะทาง อาจช่วยลดการปนเปื้อนได้เมื่อเลือกใช้อย่างเหมาะสมและบำรุงรักษาตามข้อกำหนด
ประชาชนที่ใช้น้ำบาดาลเป็นประจำ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีประวัติการปนเปื้อน ควรส่งตัวอย่างน้ำตรวจวิเคราะห์กับห้องปฏิบัติการที่มีความสามารถในการตรวจสารหนู แทนการประเมินจากความใสหรือรสชาติของน้ำ
หุงข้าวอย่างไรช่วยลดสารหนู?
งานวิจัยด้านวิทยาศาสตร์อาหารพบว่า วิธีการหุงข้าวบางรูปแบบสามารถลดสารหนูอนินทรีย์ในข้าวสุกได้ โดยเฉพาะการใช้น้ำปริมาณมากแล้วเทน้ำส่วนเกินทิ้ง
วิธีดังกล่าวช่วยให้สารหนูบางส่วนเคลื่อนออกจากเมล็ดข้าวไปอยู่ในน้ำที่ถูกทิ้ง แต่ประสิทธิภาพแตกต่างกันตามชนิดข้าวและขั้นตอนการหุง
ข้อจำกัดคือการหุงด้วยน้ำมากแล้วเททิ้งอาจทำให้สูญเสียสารอาหารบางชนิด โดยเฉพาะวิตามินที่ละลายน้ำได้
ที่สำคัญ น้ำที่ใช้ล้างและหุงข้าวต้องเป็นน้ำที่ปลอดภัย หากใช้น้ำปนเปื้อนสารหนูในการประกอบอาหาร ก็อาจเพิ่มการรับสารเข้าสู่ร่างกายแทนที่จะช่วยลดความเสี่ยง
ตรวจสารหนูในร่างกายได้อย่างไร?
การตรวจสารหนูในปัสสาวะเป็นวิธีหนึ่งที่ใช้ประเมินการได้รับสารหนูในช่วงที่ผ่านมา โดยเฉพาะเมื่อมีเหตุสงสัยว่าได้รับสารจากสิ่งแวดล้อมหรือการประกอบอาชีพ
แต่การตรวจสารหนูรวมเพียงอย่างเดียวอาจทำให้แปลผลคลาดเคลื่อน เนื่องจากผู้ที่รับประทานอาหารทะเลบางชนิดอาจมีสารหนูอินทรีย์ในปัสสาวะเพิ่มขึ้นโดยไม่ได้หมายถึงการได้รับสารหนูอนินทรีย์ในระดับอันตราย
แพทย์จึงอาจพิจารณาการตรวจจำแนกชนิดสารหนูในปัสสาวะ ควบคู่กับประวัติการรับประทานอาหาร แหล่งน้ำดื่ม ลักษณะงาน และอาการทางคลินิก
การตรวจเลือดมีประโยชน์ในบางสถานการณ์ โดยเฉพาะการได้รับสารอย่างเฉียบพลัน แต่ไม่ใช่วิธีหลักในการประเมินการสัมผัสเรื้อรัง ส่วนการตรวจเส้นผมและเล็บมีข้อจำกัดจากการปนเปื้อนภายนอก จึงต้องแปลผลอย่างระมัดระวัง
ที่สำคัญ ผลตรวจพบสารหนูในร่างกายไม่ได้หมายความว่าบุคคลนั้นเป็นมะเร็ง และการตรวจสารหนูไม่สามารถใช้แทนการตรวจคัดกรองหรือวินิจฉัยโรคมะเร็งได้
ลดความเสี่ยงสารหนูในชีวิตประจำวันได้อย่างไร?
การป้องกันสารหนูควรเริ่มจากการลดโอกาสได้รับสารจากแหล่งที่มีความเสี่ยง โดยเฉพาะน้ำดื่มและอาหารที่อาจได้รับผลกระทบจากการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม
ประชาชนสามารถเลือกใช้น้ำดื่มที่ผ่านมาตรฐาน ตรวจสอบคุณภาพน้ำบาดาลก่อนนำมาบริโภค และติดตามผลการตรวจคุณภาพน้ำจากหน่วยงานภาครัฐในพื้นที่
สำหรับอาหาร ควรรับประทานอย่างหลากหลาย เลือกผลิตภัณฑ์จากแหล่งผลิตที่มีการควบคุมคุณภาพ และหลีกเลี่ยงการใช้น้ำที่สงสัยว่าปนเปื้อนในการล้างหรือประกอบอาหาร
หากอาศัยอยู่ในพื้นที่ใกล้เหมืองแร่ พื้นที่อุตสาหกรรม หรือแหล่งน้ำที่มีรายงานสารหนูเกินมาตรฐาน ควรติดตามประกาศจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ และใช้แหล่งน้ำสำรองที่ผ่านการตรวจสอบจนกว่าจะมีข้อมูลยืนยันความปลอดภัย
หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการเฝ้าระวังในประเทศไทย ได้แก่ กรมควบคุมมลพิษ กรมอนามัย กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา และหน่วยงานสาธารณสุขในพื้นที่ ซึ่งมีบทบาทแตกต่างกันในการตรวจสอบสิ่งแวดล้อม น้ำ อาหาร และผลกระทบต่อสุขภาพ
สารหนูในอาหารและน้ำดื่ม ควรกังวลมากแค่ไหน?
แม้สารหนูอนินทรีย์จะเป็นสารก่อมะเร็งที่มีหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยืนยัน แต่ความเสี่ยงของแต่ละบุคคลไม่เท่ากัน และไม่สามารถประเมินจากการรับประทานอาหารชนิดใดชนิดหนึ่งเพียงครั้งเดียวได้
ปัจจัยสำคัญคือปริมาณสารหนูอนินทรีย์ที่ได้รับจริง ความถี่ในการบริโภค ระยะเวลาการสัมผัส และแหล่งที่มาของการปนเปื้อน
การมีสารหนูตามธรรมชาติในอาหารไม่ได้หมายความว่าอาหารนั้นไม่ปลอดภัยเสมอไป การพิจารณาความปลอดภัยต้องอาศัยผลตรวจทางห้องปฏิบัติการและเกณฑ์มาตรฐานที่เกี่ยวข้อง
สำหรับประเทศไทย การเฝ้าระวังคุณภาพน้ำและอาหารอย่างต่อเนื่อง รวมถึงการเผยแพร่ผลตรวจที่ประชาชนเข้าถึงได้ จะช่วยให้ผู้บริโภคประเมินความเสี่ยงจากข้อมูลจริงและเลือกวิธีป้องกันได้อย่างเหมาะสม
ข้อสรุปทางการแพทย์คือ การได้รับสารหนูอนินทรีย์อย่างต่อเนื่องเป็นเวลานานสามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งบางชนิดได้ แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนที่ได้รับสารหนูจะต้องเป็นมะเร็ง การตรวจสอบแหล่งน้ำและอาหารที่มีความเสี่ยง รวมถึงการลดการสัมผัสสารตั้งแต่ต้นทาง เป็นแนวทางสำคัญในการป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพระยะยาว
Tag
ยอดนิยมในตอนนี้
