ยิ่งร้อน ยิ่งไร้ที่หนี! สัตว์บนยอดเขา เผชิญวิกฤตสูญพันธุ์

“ภูเขา” ถือเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพงดงามและซับซ้อนที่สุดของโลก เป็นบ้านของพืชและสัตว์นานาชนิดที่วิวัฒนาการท่ามกลางสภาพอากาศเฉพาะตัว แต่ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา นักวิทยาศาสตร์จำนวนมากกังวลว่า “ภาวะโลกร้อน” อาจทำให้สิ่งมีชีวิตบนภูเขาเผชิญความเสี่ยงสูญพันธุ์สูงกว่าพื้นที่อื่น เนื่องจากพื้นที่สูงมีขอบเขตจำกัด และสิ่งมีชีวิตจำนวนมากไม่สามารถอพยพขึ้นไปได้อีกเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น

อย่างไรก็ตาม งานทบทวนงานวิจัยล่าสุดกลับพบว่า ภูเขาอาจไม่ได้เป็นเพียง “พื้นที่เปราะบาง” เท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็น “พื้นที่หลบภัย” ทางธรรมชาติ หรือ refugia ที่ช่วยให้สิ่งมีชีวิตจำนวนมากสามารถปรับตัวและอยู่รอดท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้

นักวิจัยได้ศึกษาทั้งข้อมูลในอดีตตั้งแต่ยุคน้ำแข็ง หรือยุคควอเทอร์นารี (Quaternary period) จนถึงภาวะโลกร้อนจากกิจกรรมมนุษย์ในปัจจุบัน เพื่อประเมินว่า สิ่งมีชีวิตบนภูเขามีความเปราะบางหรือมีความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศมากเพียงใด

ผลการศึกษาชี้ให้เห็น 3 ประเด็นสำคัญ

ประเด็นแรก คือ ในช่วงการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในอดีต สิ่งมีชีวิตบนภูเขาจำนวนมากแสดงให้เห็นถึง “ความยืดหยุ่น” มากกว่าที่คาด แม้แต่ละสายพันธุ์จะตอบสนองต่ออุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลงแตกต่างกันในระยะสั้น แต่เมื่อมองในระยะยาว ระบบนิเวศโดยรวมยังสามารถปรับตัวตามอุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลงได้ และแทบไม่พบหลักฐานการสูญพันธุ์ครั้งใหญ่ที่เกิดจากสภาพภูมิอากาศโดยตรง

ประเด็นที่สอง คือ ในยุคปัจจุบันที่มนุษย์เป็นตัวเร่งภาวะโลกร้อน สิ่งมีชีวิตบนภูเขาเริ่มแสดงทั้ง “ความเปราะบาง” และ “ความสามารถในการปรับตัว” ไปพร้อมกัน หลายชนิดเริ่มขยับถิ่นอาศัยขึ้นไปยังพื้นที่สูงกว่าเดิมเพื่อหนีอากาศร้อน แต่ในบางกรณี โดยเฉพาะสิ่งมีชีวิตที่อาศัยอยู่บนยอดเขาสูง ก็เริ่มเกิดการสูญหายจากบางพื้นที่แล้ว เพราะไม่มีพื้นที่สูงกว่านี้ให้ย้ายหนีอีกต่อไป

ประเด็นสุดท้าย นักวิจัยพบว่า สิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงสูงที่สุดต่อภาวะโลกร้อนในปัจจุบัน คือ สิ่งมีชีวิตในเขตร้อน สายพันธุ์ที่อาศัยอยู่บนพื้นที่สูงมาก และสายพันธุ์ที่มีลักษณะทางนิเวศวิทยาซึ่งทำให้เผชิญสภาพอากาศโดยตรงมากกว่าชนิดอื่น

งานวิจัยระบุว่า สิ่งมีชีวิตบนภูเขาหลายชนิดอาจมีความสามารถในการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศได้ดีกว่าที่แบบจำลองคาดการณ์ไว้ในอดีต แต่หลักฐานที่เพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ก็กำลังเตือนว่า ระบบนิเวศภูเขาในเขตร้อนอาจกำลังเข้าสู่ภาวะเสี่ยงอย่างแท้จริงจากอุณหภูมิโลกที่พุ่งสูงขึ้นต่อเนื่อง

นักวิทยาศาสตร์จึงมองว่า การอนุรักษ์พื้นที่ภูเขาและระบบนิเวศในเขตร้อนกำลังกลายเป็นเรื่องสำคัญระดับโลก เพราะพื้นที่เหล่านี้ไม่เพียงเป็นแหล่งรวมความหลากหลายทางชีวภาพ แต่ยังเป็น “แนวป้องกันสุดท้าย” ของสิ่งมีชีวิตจำนวนมากในยุคโลกร้อน

 งานวิจัยล่าสุดชี้ว่า สิ่งมีชีวิตบนภูเขาหลายชนิดมีความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศมากกว่าที่เคยเชื่อ และสามารถปรับตัวตามอุณหภูมิที่เปลี่ยนแปลงได้ในระยะยาว อย่างไรก็ตาม สิ่งมีชีวิตในเขตร้อนและบนยอดเขาสูงยังคงเผชิญความเสี่ยงสูงจากภาวะโลกร้อนในปัจจุบัน ซึ่งอาจนำไปสู่การสูญหายของสายพันธุ์ในอนาคตได้