รู้จัก "รัฐธรรมนูญ" ฉบับแรก-เก่าแก่ที่สุดของโลก ต้อนรับเทศกาลลงประชามติ 8 ก.พ.นี้

นับถอยหลัง 3 วันต่อจากนี้ก็จะเป็นวันเลือกตั้งทั่วไปของประเทศไทยแล้ว หนึ่งในสิ่งที่ทุกคนต้องทำในการเลือกตั้งครั้งนี้นอกจากการลงคะแนนให้ผู้สมัครและพรรคที่ชื่นชอบแล้วคือการลงประชามติว่า “สมควรหรือไม่ที่จะมีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ”

เมื่อประเด็นการลงมติเพื่อแก้ไขรัธรรมนูญกลายเป็นสิ่งที่พูดถึงเป็นวงกว้างในสังคมไทยในช่วงที่ผ่านมาวันนี้ TNN World จะขอไปย้อนเวลากลับไปสำรวจรัฐธรรมนูญฉบับต่าง ๆ ที่มีความสำคัญของโลก แม้ว่าบางฉบับจะไม่ได้ใช้แล้วในปัจจุบันแต่บางฉบับในบางประเทศก็เป็นรัฐธรรมนูญเก่าแก่ที่ผ่านเวลามาพร้อมๆ กับประชาคมโลกและยังคงใช้อยู่จนถึงปัจจุบัน

“แมกนา คาร์ตา” ต้นแบบรัฐธรรมนูญของโลก ?

“กฎบัตรแมกนา คาร์ตา” (Magna Carta) มักจะขึ้นมาเป็นชื่อแรกเสมอเมื่อพูดถึงรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่มากที่สุดในโลก ด้วยความคุ้นชินจากวิชาประวัติศาสตร์ที่พวกเราเคยเรียนว่าแมกนา คาร์ตา ของอังกฤษ คือต้นแบบรัฐธรรมนูญฉบับแรกของโลก

แมกนา คาร์ตา เกิดขึ้นจากการที่ขุนนางชั้นสูงหลายคนเริ่มรู้สึกไม่พอใจและไม่ต้องการทนกับพฤติกรรมในการใช้อำนาจอย่างไม่เป็นธรรมของพระเจ้าจอห์นแห่งอังกฤษที่ขูดรีดภาษีจากประชาชน จึงยื่นข้อเสนอให้เกิดการปฏิรูปอำนาจของพระมหากษัตริย์และขอให้อำนาจของกษัตริย์อยู่ภายใต้กฎหมาย จนกระทั่งวันที่ 15 มิถุนายน ปี 1215 พระเจ้าจอห์นของอังกฤษได้ลงนาม ยอมรับกฎบัตรแมกนา คาร์ตา ในที่สุด

แมกนา คาร์ตา ผ่านการเปลี่ยนแปลงหลายครั้ง จนกระทั่งปี ค.ศ.1225 ก็เกิดเป็นฉบับที่เรารู้จักกันทุกวันนี้ และกลายเป็นสัญลักษณ์ทางการเมืองการปกครอของอังกฤษจนครั้งหนึ่ง ลอร์ด เดนนิง ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญของอังกฤษเคยกล่าวไว้ว่าแมกนา คาร์ตาเป็น “เอกสารที่ยิ่งใหญ่ที่สุดตลอดกาล”

แต่เมื่อพิจารณาจุดประสงค์ของ แมกนา คาร์ตา กลับทำให้มัน “ไม่ถูกนับว่าเป็นรัฐธรรมนูญ” เพราะนี่เป็นเพียงเอกสารที่ทำขึ้นโดยมีจุดประสงค์เพื่อจำกัดอำนาจของกษัตริย์อังกฤษ และแม้ว่าจะถูกอ้างถึงบ่อยครั้งในฐานะรากฐานของรัฐธรรมนูญแบบไม่เป็นลายลักษณ์อักษรของอังกฤษ แต่เอกสารฉบับนี้ไม่ใช่รัฐธรรมนูญตามความหมายสมัยใหม่ที่ต้องเป็นลายลักษณ์อักษรและจัดทำเป็นระบบเดียว ซึ่งในปัจจุบันมีเพียงบทบัญญัติ 2 มาตราจากในแมกนา คาร์ตา ที่ยังคงมีผลบังคับใช้อยู่เท่านั้น

แล้วอะไรคือ รัฐธรรมนูญที่ “เก่าแก่ที่สุดในโลก” ?

แท้จริงแล้วยังมีสิ่งที่ตรงตามคำนิยามของรัฐธรรมนูญ และมีความเก่าแก่มากพอที่จะกลายเป็นรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่ที่สุดในโลก แม้ว่ามันจะถือกำเนิดหลังแมกนา คาร์ตา สิ่งนั้นก็คือ “รัฐธรรมนูญแห่งซาน มาริโน” (Constitution of San Marino) นี่คือรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่ที่สุดที่ประวัติศาสตร์จะสามารถสืบย้อนไปได้ ประกาศใช้ในช่วงปี 1600 หรือราว 426 ปีที่แล้ว เขียนโดย คามิลโล โบเนลลี เป็นรัฐธรรมนูญที่ครอบคลุมโครงสร้างสถาบัน แนวปฏิบัติของการปกครองและกระบวนการยุติธรรมของซานมารีโนในขณะนั้นเอกสารดังกล่าวถูกเขียนเป็นภาษาละตินและแบ่งออกเป็น 6 เล่ม ไม่ได้ถูกรวมอยู่ในเอกสารฉบับเดียวกันทั้งหมด

รัฐธรรมนูญแห่งซานมาริโนเป็นการปรับปรุงต่อยอดจากสิ่งที่เรียกว่า “Statuti Comunali” หรือ กฎหมายเมือง ซึ่งใช้บังคับในซานมารีโนมาตั้งแต่ราวปี ค.ศ. 1300  ซึ่งกฎหมายเมือง Statuti เป็นรากฐานของกฎหมายทั้งหมดที่ยังมีผลบังคับใช้ในปัจจุบัน และด้วยเหตุนี้ จึงอาจถือได้ว่ารัฐธรรมนูญแห่งซานมาริโนคือรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่ที่สุดและ “ยังคงดำรงอยู่จนถึงทุกวันนี้”

ปี 1787 การมาถึงของ “รัฐธรรมนูญแห่งสหรัฐอเมริกา”

แม้ว่ารัฐธรรมนูญของซานมารีโนจะเก่าแก่กว่าราวเกือบ 200 ปี แต่รัฐธรรมนูญของสหรัฐอเมริกาในบางครั้งก็มักถูกยกให้เป็นรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่ที่สุดในโลก เนื่องจากนักประวัติศาสตร์มองว่ารัฐธรรมนูญของซานมารีโน ไม่ได้ถูกจัดทำเป็นลายลักษณ์อักษรอย่างครบถ้วนเหมือนอย่างของสหรัฐฯ

ย้อนไปเมื่อ 17 กันยายน ค.ศ. 1787 ผู้แทนทั้งหมด 39 คน ซึ่งได้รับการแต่งตั้งจากสภานิติบัญญัติของแต่ละรัฐ ได้ลงนามในรัฐธรรมนูญสหรัฐอเมริกา และทำให้รัฐธรรมนูญฉบับนี้ได้รับการให้สัตยาบันโดยรัฐต่าง ๆ ระหว่างปี ค.ศ. 1787–1788  โดยมีรัฐเดลาแวร์เป็นรัฐแรกที่ให้สัตยาบัน ในขณะที่รัฐโรดไอแลนด์เป็นรัฐสุดท้าย จนมีการประกาศใช้ในวันที่ 21 มิถุนายน 1789 หรือ 237 ปีก่อน และนับตั้งแต่นั้นมารัฐธรรมนูญสหรัฐฯ ก็ได้รับการแก้ไขเพิ่มเติมทั้งหมด 27 ครั้ง โดยการแก้ไขเพิ่มเติม 10 ฉบับแรกที่ได้รับความเห็นชอบจากสภาคองเกรสเรียกรวมกันว่า “กฎหมายว่าด้วยสิทธิ”  (United States Bill of Rights)

นอกจากนี้ รัฐธรรมนูญสหรัฐฯ ยังเป็นรัฐธรรมนูญถาวรฉบับแรกในลักษณะดังกล่าวและมีอิทธิพลต่อการร่างรัฐธรรมนูญของหลายประเทศทั่วโลก อีกทั้งรัฐธรรมนูญสหรัฐอเมริกาจึงนับเป็นหนึ่งในรัฐธรรมนูญที่เก่าแก่ที่สุดในโลก ซึ่งยังคงมีผลบังคับใช้อยู่จนถึงปัจจุบันด้วย