นักวิทย์ฯ เผยกลไกสมองหดตัวของหนูชรูว์ หดได้ 30% เพื่อเอาตัวรอดฤดูหนาว จุดประกายความหวังรักษามนุษย์

งานวิจัยด้านชีววิทยาวิวัฒนาการล่าสุดเปิดเผยความสามารถอันน่าทึ่งของหนูชรูว์ธรรมดา หรือ โซเร็กซ์ อะราเนียส (Sorex araneus) สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กที่สามารถลดขนาดสมองของตนเองลงได้มากถึง 30% ในช่วงฤดูหนาว เพื่อประหยัดพลังงานเมื่ออาหารขาดแคลน และสามารถ งอกสมองกลับคืนมาได้อย่างสมบูรณ์เมื่อเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิ โดยไม่สูญเสียเซลล์ประสาทถาวร  

นักวิจัยเรียกความสามารถพิเศษของหนูชรูว์ว่า ปรากฏการณ์เดห์เนล (Dehnel’s phenomenon) ซึ่งตั้งชื่อตาม ออกัสต์ เดห์เนล (August Dehnel) นักสัตววิทยาชาวโปแลนด์ ผู้ค้นพบปรากฏการณ์ดังกล่าวเป็นคนแรกในปี ค.ศ. 1949 และถือเป็นการปรับตัวที่พบได้ยากอย่างยิ่งในโลกของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

สำหรับปรากฏการณ์เดห์เนลนั้นไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในหนูชรูว์เท่านั้น แต่ยังพบในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่มีระบบเผาผลาญสูงและไม่จำศีล เช่น ตัวตุ่นยุโรป (Talpa europaea), พังพอนธรรมดา (Mustela nivalis) และ พังพอนปากยาว (Mustela erminea)

นักวิทยาศาสตร์ศึกษาต่อยอดข้อมูลจากการค้นพบของออกัสต์ เดห์เนล (August Dehnel) และงานวิจัยก่อนหน้านี้ และพบว่าหนูชรูว์ต้องใช้กลไกสุดขั้วเพื่อลดความต้องการพลังงานของอวัยวะที่ใช้พลังงานสูงที่สุดอย่างสมอง โดย วิลเลียม โทมัส (William Thomas) นักนิเวศวิทยาจากมหาวิทยาลัยสโตนีบรูก (Stony Brook University) สหรัฐอเมริกา ได้นำทีมศึกษาการทำแผนที่จีโนมทั้งหมดของหนูชรูว์ธรรมดา และเปรียบเทียบกับสัตว์ชนิดอื่นที่มีปรากฏการณ์เดห์เนล เพื่อค้นหากลไกทางพันธุกรรมที่ทำให้สมองสามารถหดและฟื้นกลับได้อย่างปลอดภัย 

ทีมงานวิจัยพบว่าการแสดงออกของยีนในสมองหนูชรูว์เปลี่ยนแปลงไปตามฤดูกาลอย่างชัดเจน โดยเฉพาะยีนที่เกี่ยวข้องกับการสร้างเซลล์ประสาทและการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ ผลการศึกษาพบว่า หนูชรูว์มีการแสดงออกของยีนที่ชื่อว่า VEGFA เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งเกี่ยวข้องกับความสามารถในการซึมผ่านของเยื่อกั้นเลือด-สมอง (Blood–Brain Barrier) อาจช่วยให้สมองได้รับสารอาหารอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นในช่วงพลังงานจำกัด 

นอกจากนี้ จีโนมของหนูชรูว์ยังอุดมไปด้วยยีนที่เกี่ยวข้องกับการซ่อมแซม DNA การมีอายุยืนยาว และการควบคุมสมดุลน้ำ สนับสนุนสมมติฐานที่ว่าสมองที่หดเล็กลงนั้นเกิดจากการสูญเสียน้ำชั่วคราว ไม่ใช่การตายของเซลล์ประสาท นักวิจัยระบุว่านี่ คือ ระบบที่ได้รับการปรับแต่งอย่างละเอียด ซึ่งช่วยให้สมองสามารถหดตัวและขยายกลับได้โดยไม่ก่อให้เกิดความเสียหายแบบเดียวกับโรคทางระบบประสาทเสื่อม 

ในขณะที่ ออโรร่า รุยซ์-เฮอร์เรรา (Aurora Ruiz-Herrera) นักชีววิทยาเซลล์จากมหาวิทยาลัยอิสระแห่งบาร์เซโลนา (Autonomous University of Barcelona) ชี้ว่า การค้นพบนี้อาจนำไปสู่การระบุตัวบ่งชี้ทางชีวภาพและเป้าหมายใหม่ในการรักษาโรคสมองเสื่อมในมนุษย์ แม้จะต้องใช้ความระมัดระวังอย่างสูงเมื่อนำมาประยุกต์ใช้กับมนุษย์ก็ตาม 

งานวิจัยดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร Molecular Biology and Evolution ของ Oxford University Press เมื่อต้นปี 2026 และกำลังถูกจับตามองในฐานะกุญแจสำคัญสู่ความเข้าใจใหม่เกี่ยวกับการฟื้นฟูสมองมนุษย์ในอนาคต