ฝุ่นพิษภาคเหนือ วิกฤตซ้ำซากที่ยังไร้ทางออก

ดร.สนธิ คชวัฒน์ นักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ชมรมนักวิชาการสิ่งแวดล้อมไทย โพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก Sonthi Kotchawat เรื่องฝุ่นควันภาคเหนือ ปัญหาซ้ำซากจากหลายปัจจัยที่แก้ยาก

ปัญหาฝุ่นควัน PM2.5 ในภาคเหนือของประเทศไทยเป็นวิกฤตด้านสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นซ้ำซากแทบทุกปี โดยเฉพาะในช่วงปลายฤดูหนาวต่อเนื่องเข้าสู่ฤดูร้อน หลายจังหวัดในภาคเหนือมักเผชิญกับค่าฝุ่นที่พุ่งสูงจนกระทบต่อสุขภาพของประชาชน เศรษฐกิจ และภาพลักษณ์ด้านการท่องเที่ยว แม้รัฐบาลจะประกาศให้เป็นวาระแห่งชาติและมีมาตรการแก้ไขออกมาอย่างต่อเนื่อง แต่สถานการณ์ก็ยังไม่คลี่คลายอย่างยั่งยืน สะท้อนให้เห็นว่าปัญหาฝุ่นควันในภาคเหนือมีความซับซ้อนจากหลายปัจจัย และการแก้ไขจำเป็นต้องอาศัยทั้งมาตรการที่จริงจังและความจริงใจของผู้บริหารภาครัฐในการจัดการกับรากเหง้าของปัญหา

หนึ่งในปัจจัยสำคัญคือสภาพภูมิประเทศของภาคเหนือ โดยเฉพาะจังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ลำปาง และน่าน ซึ่งส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ราบที่มีภูเขาล้อมรอบ ทำให้มีลักษณะคล้ายแอ่งกระทะ เมื่อเกิดแหล่งกำเนิดฝุ่น PM2.5 บนพื้นที่ดอยหรือภูเขา ลมจะพัดฝุ่นลงสู่พื้นที่ราบด้านล่างและถูกกักขังไว้ในเมืองหรือหุบเขา นอกจากนี้ในช่วงต้นเดือนมีนาคมถึงปลายเดือนเมษายน ยังเป็นช่วงที่สภาพอุตุนิยมวิทยาไม่เอื้ออำนวยต่อการกระจายตัวของมลพิษ โดยเฉพาะภาวะการผกผันของอุณหภูมิ (Temperature Inversion) ที่ทำให้อากาศชั้นล่างไม่สามารถลอยตัวขึ้นไปได้ ส่งผลให้ฝุ่นละอองสะสมอยู่ใกล้พื้นดิน ประกอบกับช่วงเวลาดังกล่าวเป็นช่วงที่ลมมรสุมกำลังเปลี่ยนทิศ ลมจากทิศใต้และตะวันตกเฉียงใต้เริ่มพัดขึ้นมาแต่ยังไม่มีกำลังแรงพอ ทำให้สภาพอากาศโดยรวมค่อนข้างนิ่ง การฟุ้งกระจายของฝุ่นทั้งในแนวดิ่งและแนวราบจึงเกิดขึ้นได้ยาก ส่งผลให้ฝุ่น PM2.5 ถูกกักขังอยู่ในพื้นที่เมืองเป็นเวลานาน

อีกปัจจัยสำคัญคือสภาพอากาศที่แห้งแล้งในช่วงปลายเดือนกุมภาพันธ์ถึงปลายเดือนเมษายน ซึ่งเป็นช่วงที่อากาศร้อนจัดและมีความชื้นสัมพัทธ์ต่ำ ทำให้เกิดไฟป่าได้ง่าย ขณะเดียวกันประชาชนในหลายพื้นที่ยังคงมีการเผาตอซังฟางข้าวและเศษวัสดุทางการเกษตร เพื่อเตรียมพื้นที่เพาะปลูกสำหรับฤดูกาลใหม่ให้เสร็จก่อนฝนจะตกในช่วงเดือนพฤษภาคม การเผาในลักษณะนี้เกิดขึ้นในหลายพื้นที่พร้อมกัน นอกจากนี้ยังมีการจุดไฟเผาป่าเพื่อการล่าสัตว์หรือเพื่อหาเห็ดเผาะ ซึ่งล้วนเป็นกิจกรรมที่ก่อให้เกิดควันและฝุ่นจำนวนมากในบรรยากาศ

นอกจากแหล่งกำเนิดภายในประเทศแล้ว ปัญหาฝุ่นควันในภาคเหนือยังได้รับอิทธิพลจากฝุ่นควันข้ามพรมแดน โดยเฉพาะจุดความร้อนจำนวนมากในประเทศเพื่อนบ้าน เช่น เมียนมาและสปป.ลาว ซึ่งเกิดจากการเผาป่าและการเผาในพื้นที่เกษตรกรรม เมื่อกระแสลมพัดผ่านก็สามารถนำฝุ่นควันเหล่านี้เข้าสู่ภาคเหนือของประเทศไทย ทำให้สถานการณ์ฝุ่นเลวร้ายยิ่งขึ้น และยากต่อการควบคุมด้วยมาตรการภายในประเทศเพียงอย่างเดียว

แม้รัฐบาลไทยจะประกาศให้การแก้ไขปัญหาฝุ่นควันเป็นวาระแห่งชาติ แต่ในทางปฏิบัติยังพบข้อจำกัดหลายประการ เช่น การควบคุมการเผาของประชาชนที่ยังทำได้ไม่ทั่วถึง เนื่องจากมาตรการจูงใจหรือการชดเชยให้เกษตรกรลดการเผายังมีไม่เพียงพอ งบประมาณที่ใช้ในการจัดการปัญหายังจำกัด ขณะเดียวกันผู้ว่าราชการจังหวัดซึ่งได้รับมอบหมายให้เป็นเจ้าภาพหลักในการดูแลพื้นที่ ก็ยังไม่มีอำนาจเบ็ดเสร็จในการสั่งการหรือกำหนดบทลงโทษหน่วยงานต่าง ๆ ได้อย่างเต็มที่ นอกจากนี้การป้องกันไฟป่าบนภูเขาหลายแห่งยังทำได้ยาก เนื่องจากพื้นที่เข้าถึงลำบาก จำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากประชาชนในพื้นที่ให้เข้ามามีบทบาทเป็นแนวร่วมในการเฝ้าระวังและช่วยดับไฟป่าตั้งแต่ระยะเริ่มต้น ขณะเดียวกันการบังคับใช้กฎหมายเกี่ยวกับการเผาในที่โล่งก็จำเป็นต้องทำอย่างเข้มงวดกับทุกฝ่าย ทั้งภาครัฐและเอกชน เพื่อสร้างความจริงจังในการแก้ไขปัญหา

ในระดับภูมิภาค รัฐบาลไทยยังจำเป็นต้องผลักดันให้ปัญหาฝุ่นควันข้ามแดนกลายเป็นวาระสำคัญของอาเซียน โดยอาจพัฒนาเป็นกฎบัตรหรือข้อตกลงร่วมกันที่กำหนดมาตรการลดการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมของแต่ละประเทศ พร้อมทั้งกำหนดบทลงโทษที่ชัดเจน รวมถึงการกำหนดมาตรฐานด้านห่วงโซ่อุปทาน เช่น การไม่รับซื้อผลผลิตทางการเกษตรที่มาจากการเผา ซึ่งจะช่วยลดแรงจูงใจในการใช้ไฟในการจัดการพื้นที่เกษตร

อย่างไรก็ตาม ปัญหาฝุ่น PM2.5 ในจังหวัดภาคเหนือ เช่น เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ลำปาง และน่าน มีแนวโน้มจะเกิดขึ้นทุกปี เนื่องจากข้อจำกัดด้านภูมิประเทศและสภาพอุตุนิยมวิทยาที่ไม่เอื้ออำนวย ปริมาณฝุ่นจะสูงมากหรือน้อยจึงขึ้นอยู่กับว่าพื้นที่สามารถลดการเผาได้มากเพียงใด รวมทั้งขึ้นอยู่กับแนวทางการจัดการของภาครัฐและความจริงใจในการลงลึกแก้ไขปัญหาที่ต้นตอ หากมาตรการต่าง ๆ ถูกนำไปปฏิบัติอย่างจริงจังและต่อเนื่อง ก็อาจช่วยลดความรุนแรงของวิกฤตฝุ่นควันได้ แต่หากยังขาดความเด็ดขาดในการดำเนินการ ปัญหานี้ก็มีแนวโน้มจะกลับมาเกิดซ้ำในทุกฤดูกาลเช่นที่ผ่านมา