เคยเงยหน้ามองฟ้าแล้วเห็นดวงจันทร์กลมโตค่อยๆ กลายเป็นสีแดงอิฐไหมครับ หรือเคยได้ยินผู้ใหญ่เล่าว่า "ราหูอมจันทร์" แล้วต้องตีเกราะเคาะไม้ไล่ราหู ปรากฏการณ์เหล่านี้ก็คือ จันทรุปราคา และ สุริยุปราคา ที่มนุษย์เฝ้ามองมานับพันปี บทความนี้จะพาไปรู้จักทั้งสองปรากฏการณ์แบบเข้าใจง่าย ตั้งแต่สาเหตุ ประเภท ความแตกต่าง วิธีดูอย่างปลอดภัย ไปจนถึงปฏิทินปรากฏการณ์ที่กำลังจะมาถึง พร้อมแล้วไปดูกันได้เลยครับ สุริยุปราคาและจันทรุปราคาคืออะไร สุริยุปราคา (Solar Eclipse) คือปรากฏการณ์ที่ดวงจันทร์เคลื่อนมาอยู่ระหว่างดวงอาทิตย์กับโลก เงาของดวงจันทร์จึงทอดลงบนโลก ทำให้เรามองเห็นดวงอาทิตย์ถูกบังบางส่วนหรือทั้งดวง จันทรุปราคา (Lunar Eclipse) คือปรากฏการณ์ที่โลกเคลื่อนมาอยู่ระหว่างดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ เงาของโลกทอดไปบนดวงจันทร์ ทำให้ดวงจันทร์มืดลงหรือเปลี่ยนสี สุริยุปราคาเกิดช่วงดวงจันทร์ดับ (ข้างแรม 14-15 ค่ำ) ส่วนจันทรุปราคาเกิดช่วงพระจันทร์เต็มดวง (ขึ้น 15 ค่ำ) เท่านั้น ผมมองว่าเคล็ดลับที่ทำให้จำไม่สับสนคือ "ใครอยู่ตรงกลาง ใครบังใคร" ถ้าจำภาพเรียงตัวได้ ก็ไม่ต้องท่องศัพท์ให้ปวดหัวครับ ทำไมไม่เกิดสุริยุปราคาและจันทรุปราคาทุกเดือน คำถามนี้น่าสนใจมาก เพราะดวงจันทร์โคจรรอบโลกเดือนละรอบ ทั้งเดือนดับและวันเพ็ญก็เกิดทุกเดือน แต่ทำไมไม่เกิดคราสทุกเดือน คำตอบคือ วงโคจรของดวงจันทร์เอียงทำมุมประมาณ 5 องศา กับระนาบที่โลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ส่วนใหญ่แล้วเงาจึงเลยเหนือหรือใต้ไปเฉยๆ คราสจะเกิดได้ก็ต่อเมื่อดวงจันทร์อยู่ใกล้จุดตัดของระนาบทั้งสอง (เรียกว่า "จุดโหนด") ในจังหวะที่ดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์เรียงตัวกันพอดี ช่วงที่เอื้อให้เกิดคราสมีปีละประมาณ 2 ช่วง เรียกว่า ฤดูกาลเกิดคราส (Eclipse Season) แต่ละปีจึงเกิดคราสรวมกันราว 4–7 ครั้ง (นับทั้งสุริยุปราคาและจันทรุปราคา รวมจันทรุปราคาเงามัวด้วย) ผมชอบข้อเท็จจริงนี้ที่สุด เพราะมุมเอียงแค่ 5 องศา เป็นเหตุผลที่ทำให้คราสเป็นเรื่องหายากและน่าตื่นเต้น ถ้าวงโคจรไม่เอียง เราคงเห็นคราสทุกเดือนจนชินตาไปเลย สุริยุปราคามีกี่ประเภท สุริยุปราคาแบ่งเป็น 4 ประเภท ได้แก่ 1. สุริยุปราคาเต็มดวง (Total Solar Eclipse) ดวงจันทร์บังดวงอาทิตย์มิดทั้งดวง ท้องฟ้ามืดลงเหมือนพลบค่ำ เห็น โคโรนา (บรรยากาศชั้นนอกของดวงอาทิตย์) เป็นแสงสีขาวเรืองรอบๆ ช่วงเวลาที่ท้องฟ้ามืดลงมากนี้เรียกว่า "ภาวะเต็มดวง" นานสุดเพียงราว 7 นาทีเศษ และเห็นได้เฉพาะในแถบแคบๆ บนโลกเท่านั้น 2. สุริยุปราคาวงแหวน (Annular Solar Eclipse) เกิดตอนดวงจันทร์อยู่ไกลโลก จึงดูเล็กกว่าดวงอาทิตย์เล็กน้อย บังได้ไม่มิด เหลือขอบสว่างเป็นวงแหวนเหมือนแหวนไฟ 3. สุริยุปราคาบางส่วน (Partial Solar Eclipse) ดวงจันทร์บังดวงอาทิตย์เพียงบางส่วน ดูเหมือนดวงอาทิตย์ถูกกัดแหว่งไป เป็นแบบที่คนส่วนใหญ่มีโอกาสเห็นมากที่สุด 4. สุริยุปราคาแบบผสม (Hybrid Solar Eclipse) เป็นแบบที่หายาก เริ่มเป็นวงแหวน เปลี่ยนเป็นเต็มดวงตามแนวโค้งของโลก แล้วอาจกลับเป็นวงแหวนอีกครั้ง ผมคิดว่าสุริยุปราคาเต็มดวงคือปรากฏการณ์ที่ "ต้องไปดูให้เห็นกับตาสักครั้งในชีวิต" เพราะภาพถ่ายและคลิปบอกความรู้สึกได้ไม่ครบ ผู้ที่เคยดูมักบอกตรงกันว่าอุณหภูมิลด ลมเปลี่ยน และท้องฟ้ามืดลงอย่างรวดเร็ว จันทรุปราคามีกี่ประเภท จันทรุปราคาแบ่งเป็น 3 ประเภท ตามว่าดวงจันทร์ผ่านเงาส่วนไหนของโลก 1. จันทรุปราคาเต็มดวง (Total Lunar Eclipse) ดวงจันทร์เข้าไปอยู่ในเงามืด (Umbra) ของโลกทั้งดวง มักปรากฏเป็นสี แดงอิฐ หรือแดงส้ม จึงมีชื่อเล่นว่า "บลัดมูน (Blood Moon)" ช่วงเต็มดวงอาจยาวได้เกินหนึ่งชั่วโมง 2. จันทรุปราคาบางส่วน (Partial Lunar Eclipse) ดวงจันทร์เข้าไปในเงามืดเพียงบางส่วน เห็นเหมือนมีเงาดำแหว่งเข้าไปที่ขอบดวงจันทร์ 3. จันทรุปราคาเงามัว (Penumbral Lunar Eclipse) ดวงจันทร์ผ่านเพียงเงามัว (Penumbra) ของโลก แสงลดลงเล็กน้อย บางครั้งแทบสังเกตไม่ออกด้วยตาเปล่า ทำไมจันทร์เต็มดวงจึงเป็นสีแดง ใครสงสัยว่าทำไมดวงจันทร์ที่ถูกเงาบัง ถึงไม่ดำสนิท คำตอบคือ บรรยากาศของโลก ครับ แสงอาทิตย์ที่ผ่านขอบบรรยากาศโลกจะถูกหักเหเข้าไปในเงามืด แสงสีน้ำเงินกระเจิงไปมากกว่า เหลือแสงสีแดงส้มที่ผ่านไปตกบนดวงจันทร์ได้ ปรากฏการณ์นี้ก็คือหลักการเดียวกับท้องฟ้าสีแดงตอนพระอาทิตย์ตกดิน ความเข้มของสีจะแตกต่างกันในแต่ละครั้ง ขึ้นอยู่กับฝุ่น เมฆ และเถ้าภูเขาไฟในบรรยากาศ ผมว่านี่คือความงามของวิทยาศาสตร์ เพราะสีแดงบนดวงจันทร์คือ "แสงพระอาทิตย์ตกและพระอาทิตย์ขึ้นของทั้งโลก" ที่มารวมกันบนดวงจันทร์ คิดแล้วก็ขนลุก สุริยุปราคากับจันทรุปราคา ต่างกันอย่างไร ทั้งสองปรากฏการณ์เกิดจากการเรียงตัวของดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์เหมือนกัน แต่ต่างกันที่ว่า "ใครอยู่ตรงกลาง" ครับ เริ่มจากลำดับการเรียงตัว สุริยุปราคาเกิดเมื่อดวงจันทร์เคลื่อนมาอยู่ตรงกลางระหว่างดวงอาทิตย์กับโลก ส่วนจันทรุปราคาเกิดเมื่อโลกมาอยู่ตรงกลางระหว่างดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ ใครอยู่ตรงกลาง คนนั้นคือผู้ที่ทอดเงาไปบังอีกฝ่าย วันที่เกิดก็ต่างกัน สุริยุปราคาเกิดในวันเดือนดับ หรือแรม 14-15 ค่ำ ซึ่งเป็นช่วงที่เรามองไม่เห็นดวงจันทร์บนท้องฟ้า ส่วนจันทรุปราคาเกิดในวันเพ็ญ หรือขึ้น 15 ค่ำ ซึ่งเป็นช่วงที่ดวงจันทร์สว่างเต็มดวง เรื่องช่วงเวลา เมื่อเกิดตอนดวงอาทิตย์อยู่บนฟ้า สุริยุปราคาจึงเกิดในเวลากลางวัน ส่วนจันทรุปราคาเกิดในเวลากลางคืน เพราะต้องมีดวงจันทร์ให้เห็นอยู่บนฟ้า พื้นที่ที่มองเห็น สุริยุปราคาเต็มดวงเห็นได้ในแถบแคบๆ บนโลกเท่านั้น ทำให้หลายคนต้องเดินทางไปไกลเพื่อดู ในขณะที่จันทรุปราคา ใครก็ตามที่อยู่ในซีกโลกกลางคืนและมองเห็นดวงจันทร์เหนือขอบฟ้าก็ดูได้ ไม่ต้องเดินทางไปไหน ระยะเวลาก็ไม่เท่ากัน ภาวะเต็มดวงของสุริยุปราคามีช่วงสั้นมาก นานสุดเพียงไม่กี่นาที ส่วนจันทรุปราคาจะค่อย ๆ ดำเนินไปตลอดทั้งปรากฏการณ์ใช้เวลาหลายชั่วโมง ให้เรานั่งชมได้อย่างสบายๆ และข้อสำคัญที่สุดคือความปลอดภัยในการดู สุริยุปราคาห้ามมองด้วยตาเปล่า ต้องใช้แว่นกรองแสงเฉพาะที่ได้มาตรฐาน เพราะแสงอาทิตย์อาจทำลายจอประสาทตาได้ แต่จันทรุปราคาดูด้วยตาเปล่าได้อย่างปลอดภัย เพราะเป็นเพียงแสงสะท้อนจากดวงจันทร์ที่ไม่ได้รุนแรงเหมือนแสงอาทิตย์โดยตรง ผมมองว่าถ้าจะจำง่าย ๆ ให้นึกว่า "สุริยุปราคาเน้นความหายากและความระวัง จันทรุปราคาเน้นความสบายและความสวยงาม" ใครอยากเริ่มสังเกตท้องฟ้าเป็นครั้งแรก ผมแนะนำให้เริ่มจากจันทรุปราคาก่อนเลยครับ วิธีดูสุริยุปราคาอย่างปลอดภัย การมองดวงอาทิตย์ตรงๆ ในช่วงสุริยุปราคาอาจทำให้จอประสาทตาถูกทำลายถาวร โดยที่ไม่รู้สึกเจ็บในขณะนั้น ควรปฏิบัติดังนี้ ใช้ แว่นดูสุริยุปราคาโดยเฉพาะ ที่ได้มาตรฐาน ISO 12312-2 ห้ามใช้ แว่นกันแดดธรรมดา ฟิล์มเอกซเรย์ แผ่นซีดี หรือฟิล์มกรองแสงที่ไม่ได้มาตรฐาน ห้ามมองผ่านกล้องส่องทางไกล กล้องโทรทรรศน์ หรือกล้องถ่ายรูปโดยตรง หากไม่มีแผ่นกรองแสงที่ติดหน้ากล้องอย่างถูกต้อง หากไม่มีอุปกรณ์ ให้ดูทางอ้อม เช่น กล้องรูเข็ม (Pinhole) ให้แสงตกบนกระดาษ หรือสังเกตเงาใบไม้ที่เป็นแสงรูปเสี้ยว ตรวจแว่นก่อนใช้ทุกครั้ง หากมีรอยขีดข่วนหรือรอยรั่ว ห้ามใช้ แนะนำให้ไปดูที่ หอดูดาวหรือกิจกรรมของ สดร. (สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ) ซึ่งมีอุปกรณ์และผู้เชี่ยวชาญคอยดูแล ส่วนจันทรุปราคา ไม่มีอันตรายต่อสายตา ดูด้วยตาเปล่าได้เลย แต่หากมีกล้องสองตา จะเห็นรายละเอียดผิวดวงจันทร์และเฉดสีได้ชัดขึ้นมาก ผมแนะนำให้ซื้อแว่นดูสุริยุปราคาสำรองไว้ล่วงหน้า และห้ามให้เด็กเล็กดูโดยไม่มีผู้ใหญ่ดูแล เพราะความอยากรู้อยากเห็นของเด็กอาจทำให้ถอดแว่นเพื่อ "ลองดูตรงๆ" ได้ ราหูอมจันทร์ ความเชื่อของคนไทยกับวิทยาศาสตร์ ในอดีต คนไทยเชื่อว่าคราสเกิดจาก ราหูอมดวงจันทร์หรือดวงอาทิตย์ จึงมีประเพณีตีเกราะเคาะไม้ ตีหม้อ ตีกลอง เพื่อให้ราหูตกใจแล้วคายออกมา และปัจจุบันบางพื้นที่ในประเทศไทยก็ยังมีการทำตามความเชื่อนี้อยู่ ในทางวิทยาศาสตร์ ไทยมีเรื่องภาคภูมิใจคือ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ทรงคำนวณล่วงหน้าว่าจะเกิดสุริยุปราคาเต็มดวงเมื่อวันที่ 18 สิงหาคม พ.ศ. 2411 ที่ตำบลหว้ากอ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และเป็นไปตามที่ทรงคำนวณไว้อย่างแม่นยำ ปัจจุบันวันที่ 18 สิงหาคมจึงเป็น วันวิทยาศาสตร์แห่งชาติ ผมไม่มองว่าความเชื่อกับวิทยาศาสตร์ต้องขัดแย้งกัน ความเชื่อเรื่องราหูคือวิธีที่คนในอดีตอธิบายสิ่งที่ยังไม่เข้าใจ ส่วนวิทยาศาสตร์คือกุญแจที่ทำให้เราเข้าใจได้จริง การรู้ทั้งสองมุมทำให้เรื่องนี้น่าสนใจกว่าเดิมเยอะ ปฏิทินปรากฏการณ์ที่น่าติดตาม ปี 2569 (ผ่านไปแล้ว) 3 มีนาคม 2569 จันทรุปราคาเต็มดวง ตรงกับวันมาฆบูชา เห็นได้ทั่วประเทศไทย โดยดวงจันทร์ขึ้นมาในช่วงที่กำลังเกิดคราสอยู่ 12 สิงหาคม 2569 สุริยุปราคาเต็มดวง เห็นเต็มดวงในบางส่วนของยุโรป เช่น สเปน 28 สิงหาคม 2569 จันทรุปราคาบางส่วน ปี 2570 (กำลังจะมาถึง) 6 กุมภาพันธ์ 2570 สุริยุปราคาวงแหวน เห็นได้ในอเมริกาใต้ตอนใต้และแถบมหาสมุทรแอตแลนติก ไม่เห็นในไทย 20-21 กุมภาพันธ์ 2570 จันทรุปราคาเงามัว ในไทยดวงจันทร์จะตกก่อนคราสสิ้นสุด และเงามัวสังเกตได้ยาก 18 กรกฎาคม 2570 จันทรุปราคาเงามัว ที่จางมากจนแทบสังเกตไม่ได้ 2 สิงหาคม 2570 สุริยุปราคาเต็มดวงที่ยาวนานที่สุดครั้งหนึ่งของศตวรรษนี้ เห็นเต็มดวงในสเปน แอฟริกาเหนือ และตะวันออกกลาง โดยตามข้อมูลของ สดร. ประเทศไทยจะเห็นเป็นสุริยุปราคาบางส่วน 17 สิงหาคม 2570 จันทรุปราคาเงามัว เกิดในช่วงบ่ายตามเวลาไทย ขณะที่ดวงจันทร์อยู่ใต้ขอบฟ้า ประเทศไทยจึงมองไม่เห็น เห็นได้ในแถบมหาสมุทรแปซิฟิกและทวีปอเมริกา วัน เวลา และพื้นที่สังเกตการณ์อาจปรับปรุงได้ ควรติดตามประกาศล่าสุดจาก สดร. (NARIT) ก่อนวางแผนดูจริง ผมคิดว่าปี 2570 เป็นปีที่คนรักดาราศาสตร์ควรจดไว้ โดยเฉพาะสุริยุปราคาเต็มดวง 2 สิงหาคม ซึ่งนานถึงกว่า 6 นาที เรียกว่าเป็นหนึ่งในครั้งที่ยาวที่สุดเท่าที่เคยมีมา ใครมีแผนเที่ยวต่างประเทศ ลองวางแผนไปดูสักครั้งก็คุ้มค่ามากครับ สรุป สุริยุปราคาและจันทรุปราคา สุริยุปราคาและจันทรุปราคาเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติที่เกิดจากการเรียงตัวของดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์ สุริยุปราคาเกิดเมื่อดวงจันทร์บังดวงอาทิตย์ ต้องดูอย่างระวัง ส่วนจันทรุปราคาเกิดเมื่อเงาโลกทอดบนดวงจันทร์ ดูได้สบายด้วยตาเปล่า ผมเชื่อว่าการรู้ที่มาของคราสไม่ได้ทำให้ปรากฏการณ์นี้น่าตื่นเต้นน้อยลงเลย ตรงกันข้าม มันทำให้เราชื่นชมความแม่นยำของจักรวาลมากขึ้นอีก ครั้งหน้าที่มีคราส ลองชวนครอบครัวมาดูด้วยกันนะครับ ขอบคุณครับ ภาพหน้าปก และ ภาพทั้งหมด ออกแบบโดย HappyBlock Pol (ภาพสร้างสรรค์ด้วย AI) เปิดประสบการณ์ความบันเทิงที่หลากหลายสุดปัง บน App TrueID โหลดเลย ฟรี !